Osmanl\u0131 mimarisinde 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ba\u015flayan ve daha sonra 19. y\u00fczy\u0131l boyunca imparatorlu\u011fun t\u00fcm b\u00f6lgelerine yay\u0131lan duvar resimleri, Avrupa ile kurulan askeri, ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel ve sanatsal ili\u015fkilerin bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Asl\u0131nda Avrupa\u2019 n\u0131n Barok ve Rokoko \u00fcsluplar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 mimarisindeki bir yans\u0131mas\u0131 olan duvar resimleri Osmanl\u0131 yorumlu olarak kendine \u00f6zg\u00fc konu ve \u00fcsluplar\u0131 b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Genellikle sivil mimari \u00f6rneklerinden olu\u015fan ba\u015fkent \u00f6rneklerinin ard\u0131ndan imparatorlu\u011fun Anadolu, Balkanlar ve di\u011fer b\u00f6lgelerinde hem sivil hem dini mimaride uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle cami, t\u00fcrbe ve tekke gibi dini yap\u0131lar\u0131n duvarlar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen resimler farkl\u0131 konu ve ikonografiler ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Dini mimari de g\u00f6r\u00fclen duvar resimleri manzara, nat\u00fcrmort, mimari ve sembolik tasvirler olarak grupland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu tasvirlerin d\u0131\u015f\u0131nda saat, gemi, fayton gibi end\u00fcstri devriminin bir neticesi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ara\u00e7 ve e\u015fyalar\u0131n tasvirlenmesinde dini mimarinin arac\u0131 olu\u015fu da d\u00f6nem i\u00e7in ilgi \u00e7ekmektedir. Belki de bu yap\u0131 t\u00fcrlerine \u00f6zg\u00fc tek farkl\u0131 konu t\u00fcr\u00fc sembolik tasvirler olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z dini ve tasavvufi nitelikteki konulardan olu\u015fmaktad\u0131r. Resimlerin ikonografik anlamlar\u0131, devrin politik, dini, k\u00fclt\u00fcrel ve sanatsal olaylar\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda yorumlanmalar\u0131n\u0131n bir neticesi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n\n\n\n Anahtar Kelimeler: <\/strong>Duvar Resmi; Osmanl\u0131 Mimarisi; \u0130konografi; Dini Resimler<\/p>\n\n\n\n The wall paintings, which started in the late 18th century and spread to all parts of the empire during the 19th century, emerged as a result of military, economic, cultural and artistic relations with Europe. In fact, the wall paintings, which are a reflection of the baroque and rococo styles of Europe in Ottoman architecture, have their own specific subjects and styles. The capital city has examples of civil architecture also Anatolia, Balkans and other regions of the Empire has the civil and religious architecture. Pictures seen on the walls of religious buildings such as mosques, tombs and convent have pictures with different subjects and iconographies.<\/p>\n\n\n\n Wall paintings seen in religious architectures can be grouped as landscape, still life, architecture and symbolic depictions. Apart from these depictions, it is interesting for the period that religious architecture is a tool in depicting the tools and goods that come as a result of the industrial revolution such as clock, ship and phaeton. Perhaps the only different types of topics that are specific to these types of structures are religious and mystical themes, which we call symbolic descriptions. The iconographic meanings of the paintings should be perceived as a result of the interpretations of the political, religious, cultural and artistic events of the period in the Ottoman world.<\/p>\n\n\n\n Keywords: <\/strong>Wall Painting; Ottoman Empire; Iconography; Religious Paintings<\/p>\n\n\n\n Bk. :<\/strong> bak\u0131n\u0131z<\/p>\n\n\n\n Dr. :<\/strong> Doktor<\/p>\n\n\n\n Ed. :<\/strong> Edit\u00f6r<\/p>\n\n\n\n \u0130\u00dcK<\/strong> : \u0130stanbul \u00dcniversitesi K\u00fct\u00fcphanesi<\/p>\n\n\n\n KB\u00dc :<\/strong> Karab\u00fck \u00dcniversitesi<\/p>\n\n\n\n lev.<\/strong> : Levha<\/p>\n\n\n\n No.<\/strong> : Numara<\/p>\n\n\n\n \u00d6\u011fr. :<\/strong> \u00d6\u011fretim<\/p>\n\n\n\n \u00f6lm.<\/strong> : \u00d6l\u00fcm<\/p>\n\n\n\n SB\u00dc :<\/strong> Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc<\/p>\n\n\n\n SD\u00dc :<\/strong> S\u00fcleyman Demirel \u00dcniversitesi<\/p>\n\n\n\n TDV :<\/strong> T\u00fcrk Diyanet Vakf\u0131<\/p>\n\n\n\n TSM :<\/strong> Topkap\u0131 Saray\u0131 M\u00fczesi<\/p>\n\n\n\n E.H.<\/strong> : Emanet Hazinesi Kitapl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n\n\n\n Y.Y<\/strong> : Yeni Yazmalar Kitapl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n\n\n\n \u201c19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 Dini Yap\u0131lar\u0131nda Duvar Resimleri: \u0130konografik Bir Yakla\u015f\u0131m\u201d adl\u0131 tez \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda Osmanl\u0131 dini yap\u0131lar\u0131nda yer alan duvar resimlerinin konular\u0131n\u0131n belirlenmesi ve ikonografik a\u00e7\u0131dan incelenmesi ama\u00e7lanmaktad\u0131r. Bu do\u011frultuda \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n b\u00f6l\u00fcmleri konular \u00fczerinden belirlenmi\u015f ve 4 b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Birinci b\u00f6l\u00fcmde; Osmanl\u0131 duvar resimlerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve geli\u015fimi genel olarak anlat\u0131lm\u0131\u015f, burada sivil mimari \u00fczerinde yer alan duvar resmi \u00f6rneklerine de yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ana konusunu olu\u015fturan ikinci b\u00f6l\u00fcmde ise; 19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 dini yap\u0131lar\u0131ndaki duvar resimleri incelenmi\u015f, duvar resimlerinin konular\u0131 ana ba\u015fl\u0131klar halinde kategorize edilmi\u015ftir. Kategorize edilen konular Sembolik tasvirler, Nat\u00fcrmortlar, Mimari Tasvirler, Manzara Tasvirleri ve A\u011fa\u00e7 Tasvirlerinden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Sembolik Tasvirler; \u00e7al\u0131\u015fmada 3 b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131larak 1-Dini Konulu Semboller, 2- Tarikat Sembolleri, 3-Di\u011fer Semboller olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n 1-Dini Konulu Semboller: Bu semboller \u0130slam inanc\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bir\u00e7ok dinde ortak anlam ifade eden Cennet \u2013 Cehennem, Terazi (mizan), Makas gibi semboller ve dini anlamlar i\u00e7eren \u00c7ark\u0131felek, M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman, Kandil, \u015eamdan, Mushaf Kab\u0131, G\u00fcne\u015f-Ay ve Y\u0131ld\u0131z sembollerinden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 2-Tarikat Sembolleri: Osmanl\u0131 toplumunda yayg\u0131n olan tarikat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geleneksel k\u0131yafetleri, tekke ve t\u00fcrbelerinde bulunan e\u015fyalar ve rit\u00fcellerinde yanlar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 gere\u00e7lerdir. Duvar resimlerinde g\u00f6r\u00fclen tarikat sembolleri Ke\u015fk\u00fcl, Teber, Nefir, M\u00fctteka, T\u00e2\u00e7, Tesbih, Heybe, Kemer, K\u0131l\u0131\u00e7, Meydan aynas\u0131, Asa, M\u0131zrak, Sancak ve T\u00fcfek-Tabanca-Barutluktan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n 3-Di\u011fer Semboller: \u0130ki gruba da sokamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z alem, saat ve gemi gibi sembollerden olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Nat\u00fcrmortlar; Osmanl\u0131 duvar resimlerinde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z nat\u00fcrmort tasvirleri \u00e7o\u011funlukla \u00e7i\u00e7ekli ve meyveli kompozisyonlardan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda nat\u00fcrmortlar 1-\u0130brik i\u00e7erisinde \u00e7i\u00e7ek tasvirleri, 2-Vazoda \u00e7i\u00e7ek tasvirleri, 3-\u00c7i\u00e7ek sepeti tasvirleri, 4-Ayakl\u0131 k\u00e2se i\u00e7erisindeki \u00e7i\u00e7ek tasvirleri, 5-Meyveli kompozisyonlar, 6-\u00dczerinde b\u0131\u00e7ak olan karpuz kompozisyonu, 7-Masa-sandalye tasvirleri ve 8-Di\u011fer nat\u00fcrmortlar olarak grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer nat\u00fcrmortlar i\u00e7erisinde hal\u0131, kilim, havlu gibi objelerin bulundu\u011fu kompozisyonlar yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Mimari Tasvirler; \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda mimari tasvirler; 1- Cami, 2-K\u00e2be (Mescid-i Haram), 3- Mescid-i Aksa, 4- Baldaken t\u00fcrbe, 5- Tekke yap\u0131lar\u0131, 6- Saray, 7- Ev, 8- Kale, 9- Kule ve 10- Di\u011fer mimari tasvirler olarak grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer mimari tasvirler de\u011firmen ve havuz gibi mimari yap\u0131lardan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Manzara Tasvirleri; \u00c7al\u0131\u015fmada manzara tasvirleri; 1- \u015eehir manzaralar\u0131, 2- Mekke \u2013 Medine tasvirleri ve 3- Hayali manzara tasvirleri olarak grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eehir manzaralar\u0131 \u00e7o\u011funlukla \u0130stanbul ya da \u0130stanbul oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen tasvirlerden olu\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Amasya gibi bulundu\u011fu yap\u0131n\u0131n \u015fehrinin resmedildi\u011fi tasvirler de yer almaktad\u0131r. Mekke ve Medine \u015fehirlerinin tasvirleri ise ayr\u0131 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda de\u011ferlendirilmi\u015ftir. <\/p>\n\n\n\n Hayali manzara tasvirleri belli bir yerin tasviri olmayan ve bir do\u011fa kesitinden olu\u015fan manzaralard\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcm Hayali kent tasvirleri, Deniz ya da K\u0131y\u0131 Manzaras\u0131, K\u0131r Manzaralar\u0131 ve \u0130\u00e7erisinde Yap\u0131 Olan Manzara Kesitleri olarak grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n A\u011fa\u00e7 Tasvirleri; Dini yap\u0131lar i\u00e7erisinde tek ba\u015f\u0131na bir kompozisyon olu\u015fturan a\u011fa\u00e7 tasvirlerine rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu a\u011fa\u00e7lar ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcm halinde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcm 1- Hayat a\u011fac\u0131, 2- Selvi, 3- Nar a\u011fac\u0131, 4- Hurma a\u011fac\u0131, 5- Elma a\u011fac\u0131, 6- Armut a\u011fac\u0131, 7- Limon a\u011fac\u0131, 8- Tuba A\u011fac\u0131 ve 9- Salk\u0131m S\u00f6\u011f\u00fct olarak dini yap\u0131lardaki duvar resimleri i\u00e7erisinde g\u00f6r\u00fclen a\u011fa\u00e7 t\u00fcrlerine g\u00f6re grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm olan \u201cDe\u011ferlendirme\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde; 19. y\u00fczy\u0131l resimli Osmanl\u0131 yap\u0131lar\u0131 ve i\u00e7erisinde yer alan resimlerin konular\u0131ndan tablo olu\u015fturularak, dini yap\u0131lardaki duvar resimlerinin b\u00f6lgesel olarak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve bu da\u011f\u0131l\u0131mda etkisi olan fakt\u00f6rler, duvar resimleri konular\u0131n\u0131n dini yap\u0131lar \u00fczerindeki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi getirilen tasvirler, baz\u0131 tasvirlerin bulunduklar\u0131 yer ile ili\u015fkisi ve duvar resimlerinin tarihlendirilmesi ve sanat\u00e7\u0131 kimli\u011fi sorunu ana ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda de\u011ferlendirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde ise de\u011ferlendirme sonu\u00e7lar\u0131 ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rmam\u0131z\u0131n konusunu, 19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 dini mimarisinde \u00f6zellikle cami, t\u00fcrbe ve tekke yap\u0131lar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen duvar resimleri, bu resimlerin konular\u0131 ve bar\u0131nd\u0131rd\u0131klar\u0131 ikonografik anlamlar\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u201c19. y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 Dini Yap\u0131lar\u0131nda Duvar Resimleri: \u0130konografik Bir Yakla\u015f\u0131m\u201d, adl\u0131 bu tez \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ba\u015fl\u0131ca ama\u00e7 s\u00f6z konusu duvar resimlerini \u00f6nce grupland\u0131rabilmek, bu yap\u0131lara \u00f6zg\u00fc konu t\u00fcrlerini saptayabilmek ve bunlara ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri getirebilmektir. Ayn\u0131 zamanda bu yap\u0131lardaki konu ve tasvirlerin ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemesine y\u00f6nelik derli toplu bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bulunmay\u0131\u015f\u0131 tezin \u00f6nemine bir ba\u015fka katk\u0131y\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Elde edilen bu kaynaklardan 19. y\u00fczy\u0131l resimli dini yap\u0131lar\u0131ndan 53 cami, 7 t\u00fcrbe, 3 tekke yap\u0131s\u0131na ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve bu yap\u0131lar\u0131n i\u00e7erisindeki resimlerin g\u00f6rsellerine yine belge toplama y\u00f6ntemiyle ula\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yap\u0131lar\u0131n i\u00e7erisindeki resimler g\u00f6rseller \u00fczerinden konular\u0131na g\u00f6re kategorize edilmi\u015ftir. \u00c7al\u0131\u015fma i\u00e7erisindeki kategoriler bu resimlerin konular\u0131 dikkate al\u0131narak olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fmada K\u00e2be tasvirleri \u201cMekke-Medine Tasvirleri\u201d ve \u201cK\u00e2be (Mescid-i Haram)\u201d olarak iki farkl\u0131 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 dini yap\u0131lar\u0131ndaki duvar resimlerinin ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini yapabilmek i\u00e7in ise bu konudaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n az say\u0131da olmas\u0131 sebebi ile daha geni\u015f ve \u00e7e\u015fitli alanlardan kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131 gerektirmi\u015ftir. Bu ba\u011flamda minyat\u00fcr, mezarta\u015f\u0131, seccade gibi alanlar\u0131n kaynaklar\u0131na m\u00fcracaat edilmi\u015ftir. \u0130konografik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi getirilen baz\u0131 tasvirlerin g\u00f6rsellerine \u201cFoto\u011fraflar\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fmada 19. y\u00fczy\u0131l dini yap\u0131lar\u0131ndaki duvar resimlerinin konular\u0131 kategorize edilerek, konular ana ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Ba\u015fl\u0131klardan olu\u015fan konular\u0131n \u00f6nce ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerine yer verilmi\u015f daha sonra \u00f6rneklemeye ge\u00e7ilmi\u015ftir. Bu \u00f6rneklerde yer alan dini yap\u0131lar\u0131n isimlerinin yan\u0131nda, parantez i\u00e7erisinde, yap\u0131lar\u0131n yap\u0131m tarihi verilmi\u015ftir. Bu tarihleme \u015fu \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Yap\u0131lar\u0131n tam tarihi belli olanlar \u201c(H. \/ M. )\u201d format\u0131nda, sadece y\u00fczy\u0131l\u0131 belli olanlar ise parantez i\u00e7erisinde y\u00fczy\u0131l olarak (\u00d6rn. (14. y\u00fczy\u0131l)) yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131m tarihi bilinmeyenler ise \u201c(?)\u201d \u015feklinde verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131z s\u0131ras\u0131nda Osmanl\u0131 duvar resimleri ile ilgili farkl\u0131 konular\u0131n birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan dolay\u0131 kaynak bulmada sorun te\u015fkil eden ya da konunun anla\u015f\u0131labilirli\u011fini k\u0131s\u0131tlayan baz\u0131 kavramlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n en \u00f6nemlileri \u201cDuvar resmi\u201d ve \u201cKalem i\u015fi\u201d kavramlar\u0131d\u0131r. Birbirinden ayr\u0131 alanlar\u0131 temsil eden ve birbiri i\u00e7ine ge\u00e7mi\u015f olarak kullan\u0131lan bu kavramlar\u0131n ayr\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ve yerli yerine oturmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in a\u00e7\u0131klamalar\u0131na de\u011finilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Duvar resmi, duvar y\u00fczeyi \u00fczerine \u00e7e\u015fitli malzeme ve tekniklerle yap\u0131lan her t\u00fcr resim olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Duvar resimlerinin \u201cfresk\u201d ve \u201cfresko secco\u201d olarak iki \u015fekilde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Freskte boya duvar \u00fczerindeki s\u0131va tabakas\u0131 ya\u015fken s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden bu teknikle yap\u0131lan resimlere \u0130talyanca \u201ctaze\u201d anlam\u0131na gelen \u201cfresco\u201d ya da \u201cbuon fresco\u201d ad\u0131 verilmi\u015ftir. \u201cBuon Fresco\u201d ya da \u201cAl Fresco\u201d denilen \u0131slak s\u0131va \u00fczerine yap\u0131lan teknik, ger\u00e7ek fresk tekni\u011fidir. S\u0131va ya\u015fken s\u00fcr\u00fclen boya, s\u0131va ile birlikte kurudu\u011fundan d\u00f6k\u00fclmeler ya\u015famaz ve bu y\u00fczden olduk\u00e7a dayan\u0131kl\u0131d\u0131r. Bu teknik iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n uygunlu\u011fundan dolay\u0131 Orta \u0130talya\u2019 da geli\u015fmi\u015f ve bu b\u00f6lgede yayg\u0131nl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cFresko Secco\u201d (susuz fresk) ya da k\u0131saca \u201cSecco\u201d denilen teknikte ise resim do\u011frudan kuru s\u0131va \u00fczerine yap\u0131lmaktad\u0131r (M\u00fclayim, 1996, s. 199; Y\u0131lmaz, 2012, s. 96). Avrupa\u2019daki duvar resimleri genellikle \u201cBuon Fresco\u201d tekni\u011finde ya\u015f s\u0131va \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 da ise fresko secco tekni\u011finde kuru s\u0131va \u00fczerine yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Zemin ah\u015fap olsa bile \u00fczeri ince bir tabaka al\u00e7\u0131 ya da tutkall\u0131 \u00fcst\u00fcpe\u00e7 ile kaplanarak \u00fczerine tutkal veya su ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f boyalarla resim yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu teknik Osmanl\u0131 bezeme sanat\u0131nda kalem i\u015fi denilen nak\u0131\u015flar\u0131n[1]<\/sup><\/a> ba\u015fka bir bi\u00e7imde uygulanmas\u0131d\u0131r. B\u00fcy\u00fck alanlar\u0131 kaplayan ve \u00e7e\u015fitli f\u0131r\u00e7alarla yap\u0131lan duvar resimlerinin \u00e7e\u015fitli konulardan olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Kalem i\u015fi ise di\u011fer ad\u0131yla kalemkari; kurumu\u015f s\u0131va, ah\u015fap, ta\u015f, mermer, deri, bez gibi y\u00fczeyler \u00fczerine, \u00e7e\u015fitli boyalar ve kimi zaman alt\u0131n varaklarla yap\u0131lan bezeme t\u00fcr\u00fcd\u00fcr (Ba\u011fc\u0131, 2009, s.737). Genellikle kuru s\u0131va \u00fczerine, \u201cArap zamk\u0131\u201d olarak bilinen bir \u00e7e\u015fit tutkal veya yumurta ak\u0131 ile suyla kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f toprak ve bitkisel toz boyalarla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Acun, 2017, s. 390). Kalem i\u015fi, kalem ad\u0131 verilen ince f\u0131r\u00e7alarla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan bu isimle an\u0131lmaktad\u0131r (Ba\u011fc\u0131, 2009, s.737). Ayr\u0131ca kalem i\u015fi, Malak\u00e2ri, Edirnek\u00e2ri, L\u00e2ke gibi farkl\u0131 tekniklerle de uygulanmaktad\u0131r (Acun, 2017, s. 390). Kalem i\u015fi kompozisyonlar\u0131 ve motifleri nakka\u015flar taraf\u0131ndan tasarlan\u0131p, k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerindeki kompozisyon ve motiflerin ana \u00e7izgileri \u00fczerine delikler a\u00e7\u0131larak ve bu deliklerden k\u00f6m\u00fcr tozu ge\u00e7irilerek y\u00fczeylere aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Ba\u011fc\u0131, 2009, s.737). Kalem i\u015fini olu\u015fturan kompozisyon \u00f6\u011feleri genellikle soyutla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bitkisel motiflerden, k\u0131vr\u0131mlardan ve girlandlardan olu\u015fmaktad\u0131r. K\u00e2\u011f\u0131tlardan kopya edilerek y\u00fczeylere ge\u00e7irilen kalem i\u015flerinin olduk\u00e7a detayl\u0131 ve muntazam olarak i\u015flendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131\u2019da g\u00f6r\u00fclen her iki resim t\u00fcr\u00fcn\u00fcn de kuru s\u0131va \u00fczerine yap\u0131lmas\u0131 bu resimler aras\u0131nda kavram karga\u015fas\u0131 olu\u015fmaktad\u0131r. Ancak kalem i\u015flerinin ince f\u0131r\u00e7alarla, ayrt\u0131nt\u0131l\u0131 olarak i\u015flenmesi, kompozisyonlar\u0131n\u0131n genellikle soyut bitkisel ve geometrik motiflerden olu\u015fmas\u0131, bu nak\u0131\u015flar\u0131 duvar resimlerinden ay\u0131rmaktad\u0131r. Duvar resimleri ise daha an\u0131tsal boyutlarda \u00e7e\u015fitli f\u0131r\u00e7alarla yap\u0131larak, manzara, nat\u00fcrmort, mimari tasvir gibi \u00e7e\u015fitli konulardan olu\u015fmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca duvar resimlerinde \u00e7e\u015fitli \u00fcsluplar g\u00f6r\u00fclmektedir. \u015eematik olarak yap\u0131lm\u0131\u015f resimlerin yan\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i olarak yap\u0131lm\u0131\u015f resimlerle de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Karma\u015fa olu\u015fturan bu resimler, bizim d\u00fc\u015f\u00fcncemize daha yak\u0131n oldu\u011fundan \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda \u201cduvar resmi\u201d kavram\u0131 olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Karma\u015fa olu\u015fturan kavramlardan bir di\u011feri de \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d ve \u201cBat\u0131 etkisi\u201d dir. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin 18. ve 19.y\u00fczy\u0131llar\u0131n\u0131 kapsayan d\u00f6nem i\u00e7in kullan\u0131lan \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d kavram\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in \u00f6ncelikle \u201cBat\u0131\u201dn\u0131n neresi oldu\u011funu ya da ne anlama geldi\u011fini bilmek gerekmektedir. S\u00f6zl\u00fck anlam\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Bat\u0131; g\u00fcne\u015fin batt\u0131\u011f\u0131 \u00fclkeler b\u00f6lgesi anlam\u0131na gelmektedir. Ancak siyasal anlamda bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Bat\u0131\u2019n\u0131n, co\u011frafi b\u00f6lgeden farkl\u0131 bir tabiri kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Rusya co\u011frafi olarak do\u011fudad\u0131r ama Bat\u0131\u2019n\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Niall Ferguson Bat\u0131\u2019y\u0131 \u201cU\u00e7 noktalarda bulan\u0131kla\u015fan s\u0131n\u0131rlara sahip bir normlar, davran\u0131\u015flar ve kurumlar dizisi\u201d<\/em> olarak tabir etmektedir (Ferguson, 2017, s. 41). Bat\u0131l\u0131la\u015fma kavram\u0131 ise Bat\u0131l\u0131 olma hareketidir. D\u00fcnyada \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d ad\u0131yla bilinen s\u00fcre\u00e7 ilk olarak Osmanl\u0131 ve Rus \u0130mparatorluklar\u0131nda g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bat\u0131l\u0131la\u015fma hareketinin ortaya ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 Rusya i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n son on y\u0131l\u0131, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu i\u00e7in 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131d\u0131r (Belge, 2007, s. 43). Bat\u0131l\u0131la\u015fma Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu i\u00e7in askeri nedenlerle ba\u015flay\u0131p toplum yap\u0131s\u0131, e\u011fitim, k\u00fclt\u00fcr ve sanat \u00fczerinde etkili olan bir de\u011fi\u015fimdir (Ortayl\u0131, 2007, s. 31). Ancak Osmanl\u0131\u2019da Bat\u0131l\u0131la\u015fma\u2019n\u0131n sadece mimaride ve mimari bezemede oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. 18. y\u00fczy\u0131lda K\u00e2\u011f\u0131thane\u2019de yap\u0131lan saraylar, k\u00f6\u015fkler ve mimari bezemede uygulanan barok ve rokoko \u00fcsluplar bu de\u011fi\u015fimin en belirgin \u00f6rnekleridir. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n klasik mimari \u00f6zelliklerinden sivri kemerler, mukarnasl\u0131 ve baklaval\u0131 s\u00fctun ba\u015fl\u0131klar\u0131 ve d\u00fcz \u00e7igilerin yerini akant yapraklar\u0131, deniz kabu\u011fu motifleri, kartu\u015flar ve k\u0131vr\u0131mlar alm\u0131\u015ft\u0131r. Camilerde barok etkili, dikine bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Y\u00fcksek tambur \u00fczerine oturtulan kubbeler, klasik \u00fcsluptakilere oranla daha uzun boylu tutulan minareler, buna uyan s\u00fctun ve pencereler bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc tamamlar. Simon Kalfa taraf\u0131ndan 19 Ocak 1749 \u2013 5 Aral\u0131k 1755 tarihleri aras\u0131nda \u0130stanbul\u2019da yap\u0131lan Nuruosmaniye Cami, barok \u00fcslubun ilk g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc cami olarak \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Camide tam anlam\u0131yla Bat\u0131l\u0131 bir de\u011fi\u015fim de\u011fil Osmanl\u0131 motifleriyle harmanlanm\u0131\u015f bir yorum g\u00f6r\u00fclmektedir (Cezar, 1971, s. 4-5).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde tam bir Bat\u0131l\u0131la\u015fman\u0131n olmamas\u0131, sadece mimaride ve mimari bezemede g\u00f6r\u00fclen bu de\u011fi\u015fim i\u00e7in \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d kavram\u0131 de\u011fil de \u201cBat\u0131 Etkisi\u201d demek daha do\u011fru olacakt\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z i\u00e7erisinde de bu d\u00f6nem i\u00e7in \u201cBat\u0131 etkisi\u201d kavram\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z boyunca m\u00fcracaat etti\u011fimiz \u00f6nemli kaynaklar aras\u0131nda; G\u00fcnsel Renda<\/em>\u2019n\u0131n \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma D\u00f6nemi\u2019nde T\u00fcrk Resim Sanat\u0131 1700-1850\u201d<\/em> (1977)<\/em> ve R\u00fc\u00e7han Ar\u0131k<\/em>\u2019\u0131n \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma D\u00f6nemi Anadolu Tasvir Sanat\u0131\u201d (1976)<\/em> adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yol g\u00f6sterici niteliktedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar duvar resimleri konusunda ilk ve en kapsaml\u0131 olmalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra g\u00fcncelli\u011fini halen korumaktad\u0131rlar. Bat\u0131l\u0131la\u015fma D\u00f6nemi\u2019nde T\u00fcrk Resim Sanat\u0131 1700-1850 <\/em>adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma; T\u00fcrk resim sanat\u0131n\u0131n 18. y\u00fczy\u0131lda Bat\u0131 etkisindeki de\u011fi\u015fimi ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc konu etmektedir. D\u00f6nemin ba\u015fkent \u0130stanbul, Anadolu, Rumeli ve Ortado\u011fu gibi imparatorlu\u011fun t\u00fcm b\u00f6lgelerinden \u00f6rneklerin yer ald\u0131\u011f\u0131 ve bu \u00f6rneklerin konu, \u00fcslup ve ikonografik de\u011ferlendirmelerin bulundu\u011fu bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. R\u00fc\u00e7han Ar\u0131k<\/em>\u2019\u0131n Bat\u0131l\u0131la\u015fma D\u00f6nemi Anadolu Tasvir Sanat\u0131<\/em> adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ise \u00f6zellikle Anadolu\u2019daki duvar resimli yap\u0131lar\u0131 ele alm\u0131\u015f ve bunlar\u0131 konu, \u00fcslup, teknik olarak de\u011ferlendirmi\u015ftir. Bunlarla beraber bu iki yazar\u0131n duvar resimleri konusunda bir\u00e7ok makalesi bulunmaktad\u0131r. G\u00fcnsel Renda: Dat\u00e7a\u2019da Eski Bir T\u00fcrk Evi (1974)<\/em>, 19.y\u00fczy\u0131lda Kalemi\u015fi Nak\u0131\u015f-Duvar Resmi (1985)<\/em>, G\u00f6reme\u2019de Korunmas\u0131 Gereken Bir Ev (1985)<\/em>, \u00d6ncelikle Tan\u0131t\u0131lmas\u0131 ve Korunmas\u0131 Gereken Sanat Eserleri: Resimli ve Nak\u0131\u015fl\u0131 T\u00fcrk Evleri (1987)<\/em>, Ge\u00e7 D\u00f6nem Osmanl\u0131 Mimarisinde Duvar Resmi Balkan \u00d6rnekleri \u00dczerine Bir De\u011ferlendirme (1999)<\/em> ve R\u00fc\u00e7han Ar\u0131k: Anadolu\u2019da Bir Halk Ressam\u0131 Zile\u2019li Emin (1975)<\/em>, Yozgat\u2019ta Resimli Bir Cami ve Bir Ev (1976) <\/em>\u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n temel kaynaklar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Ege b\u00f6lgesi duvar resimleri konusunda daha \u00e7ok \u0130nci Kuyulu<\/em>: \u201cGe\u00e7 D\u00f6nem Anadolu Tasvir Sanat\u0131ndan Yeni Bir \u00d6rnek: Soma Damgac\u0131 Cami\u201d (1988)<\/em>, \u201cK\u0131rka\u011fa\u00e7 \u00c7iftehanlar Cami\u201d (1990)<\/em>, \u201cBademli K\u0131lc\u0131zade Mehmet A\u011fa Cami (\u00d6demi\u015f \/ \u0130zmir)\u201d (1994)<\/em>, \u201c\u0130zmir ve \u00c7evresindeki Bir Grup Duvar Resminin \u0130ncelenmesi\u201d (1998)<\/em>, \u201c\u0130zmir Yerel ve Levanten K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Duvar ve Tavan Resimlerine Yans\u0131mas\u0131\u201d (2015)<\/em> isimli makalelerinden; Denizli ve \u00e7evresindeki duvar resimlerinde yo\u011funlukla g\u00f6r\u00fclen semboller \u015eakir \u00c7akmak<\/em>: \u201cBelenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (G\u00fcney \/ Denizli)\u201d (1994)<\/em>, \u201cBo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (Baklan \/ Denizli)\u201d (1995)<\/em> isimli makalelerinden; Balkanlardaki duvar resimlerini ise Mehmet \u0130brahimgil<\/em>: \u201cBulgaristan\u2019daki T\u00fcrk Eserlerinde Duvar S\u00fcslemelerinden \u00d6rnekler\u201d (2007)<\/em>, \u201cKalkandelen (Tetova) Alaca-Pa\u015fa Cami\u201d (1997)<\/em> ve Metin U\u00e7ar<\/em>: \u201cBerat Bek\u00e2rlar Cami Duvar Resimleri\u201d (2013)<\/em>, \u201cArnavutluk\u2019taki Osmanl\u0131 D\u00f6nemi Mimarisinde \u0130stanbul Tasvirli Duvar Resimleri\u201d (2013)<\/em>, \u201cArnavutluk\u2019taki Baz\u0131 Vak\u0131f Eserlerinde Bulunan Kalemi\u015fi S\u00fcslemelerin Durum ve Korunmas\u0131na Y\u00f6nelik \u00d6neriler\u201d (2015)<\/em> adl\u0131 makaleler \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Duvar resimlerinin ikonografik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerinde ise do\u011frudan duvar resimlerine \u00fczerine olmay\u0131p tarikat, e\u015fya ve sembolleri \u00fczerine \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma olan Nurhan Atasoy\u2019un \u201cDervi\u015f \u00c7eyizi (T\u00fcrkiye\u2019de Tarikat Giyim Ku\u015fam Tarihi)\u201d<\/em> (2000) adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131; Malik Aksel, \u201cAnadolu Halk Resimleri\u201d (2010) ve \u201cT\u00fcrklerde Dini Resimler\u201d (2015)<\/em> adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131; M.Baha Tanman, \u201cMerzifon, Kara Mustafa Pa\u015fa Cami \u015ead\u0131rvan\u0131n\u0131n Kubbesinde Zile\u2019li Emin\u2019in Yaratt\u0131\u011f\u0131 \u201cOsmanl\u0131 D\u00fcnyas\u0131\u201d ve Bu D\u00fcnyaya Yans\u0131yan Ki\u015fili\u011fi\u201d (1993)<\/em>; Beyhan Karama\u011faral\u0131, \u201cAnadolu\u2019da XII-XVI. As\u0131rlardaki Tarikat ve Tekke sanat\u0131 Hakk\u0131nda\u201d (1973)<\/em> isimli makaleler \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda faydaland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fl\u0131ca kaynaklar\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Tolga Uzun\u2019un \u201c19.y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 Duvar Resimlerinde De\u011fi\u015fimin ve Yenili\u011fin Sembol\u00fc Tasvirler\u201d (2017)<\/em> isimli sempozyum bildirisi duvar resimlerinde g\u00f6r\u00fclen, Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne End\u00fcstri devrimi sonras\u0131 gelen yenilikleri toplu \u015fekilde inceleyen \u00f6nemli bir kaynakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Bu tez \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, 18. y\u00fczy\u0131lda yeni bir resim t\u00fcr\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kan Osmanl\u0131 duvar resimlerini, imparatorlu\u011fun geneline yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve t\u00fcm yap\u0131 t\u00fcrlerinde g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 19. y\u00fczy\u0131l ile s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve dini yap\u0131 t\u00fcrlerinde ele al\u0131p bu yap\u0131larda g\u00f6r\u00fclen tasvirlerin kategorize edilmesi ve ikonografik olarak anlamland\u0131r\u0131lmas\u0131 ile ilgilenmi\u015ftir. Bu bak\u0131mdan tasvirlerin \u00fcslup ve teknik \u00f6zellikleri kapsam d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Duvar resimlerinin bulundu\u011fu yap\u0131lar hakk\u0131nda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z kaynaklar, bu yap\u0131lar\u0131n mimari \u00f6zellikleri \u00fczerinde durmu\u015f, \u00e7o\u011fu kez tasvirlerden s\u00f6z etmemi\u015ftir. Kimi \u00e7al\u0131\u015fmalar ise tasvirleri sadece tan\u0131mlay\u0131p, ikonografik \u00f6zellikleri \u00fczerinde durmad\u0131klar\u0131 g\u00f6zlemlenmi\u015ftir[2]<\/a>. Konu hakk\u0131nda bir ba\u015fka sorun ise; y\u00f6ntem b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de s\u00f6z edildi\u011fi gibi, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n kimilerinde \u201cduvar resmi\u201d ile \u201ckalem i\u015fi bezeme\u201d kavramlar\u0131n\u0131n kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Benzer bir kavram karma\u015fas\u0131 da d\u00f6nemin ismi \u00fczerinedir. Bat\u0131 etkisinin Osmanl\u0131 yorumlu yans\u0131malar\u0131 olarak ele al\u0131nmas\u0131 gereken konunun \u201cBat\u0131l\u0131la\u015fma\u201d ad\u0131 alt\u0131nda literat\u00fcrde yer almas\u0131 bu kavramlar\u0131n hen\u00fcz \u00fclkemizde tam olarak oturmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu kavramlar\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131na \u201cAra\u015ft\u0131rman\u0131n Y\u00f6ntemi\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Her ne kadar \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z bir \u00fcslup \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 i\u00e7ermemekle birlikte kimi yap\u0131lar\u0131n duvar resimlerinde \u00fcslup ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na gitmek zorunda kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kimi yap\u0131lar\u0131n tarihi ile yap\u0131n\u0131n y\u00fczeylerinde bulunan duvar resimlerinin tarihi farkl\u0131d\u0131r. Bu sorun kitabesi olmayan yap\u0131larda da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131\u015f ancak \u00fcslup ara\u015ft\u0131rmas\u0131 y\u00f6ntemiyle 19. y\u00fczy\u0131la ait olup olmad\u0131\u011f\u0131 tespit edilmek zorunda kal\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Sorunlar ve g\u00fc\u00e7l\u00fcklerin en \u00f6nemlisi, yap\u0131larda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z restorasyon problemleridir. Maalesef restorasyon konusundaki bilin\u00e7siz tutum ve yanl\u0131\u015f restorasyon politikalar\u0131, profesyonel olmayan ellerden \u00e7\u0131kan \u00e7al\u0131\u015fmalar resimlerin ya tamamen ortadan kalkmas\u0131na ya da orjinalinden uzakla\u015fmalar\u0131na sebebiyet verdikleri g\u00f6zlemlenmi\u015ftir. Bu durum sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u00fcslup de\u011ferlendirmesi yapmay\u0131 engellemektedir.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinin \u00f6nc\u00fcs\u00fc olan III. Ahmet Yemi\u015f Odas\u0131\u2019nda bulunan bezemelerden sonra, ba\u015fkentte g\u00f6r\u00fclen ilk duvar resmi \u00f6rnekleri, I. Abd\u00fclhamit D\u00f6nemi\u2019nde (1774 \u2013 1789) Topkap\u0131 Saray\u0131 Harem Dairesi\u2019nde g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu resimler genellikle tavan eteklerinde dar \u015feritler halinde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Konular\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla \u0130stanbul ve Bo\u011faz manzaralar\u0131ndan olu\u015fan resimlerde yaln\u0131z iki renk ya da ayn\u0131 rengin tonlar\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Manzaralar i\u00e7erisinde L\u00e2le Devri\u2019nin yap\u0131lar\u0131ndan saraylar, kas\u0131rlar, \u00e7e\u015fmeler, bah\u00e7eler ve f\u0131skiyeli havuzlar ayr\u0131ca suda dola\u015fan fig\u00fcrs\u00fcz yelkenliler, kay\u0131klar, Bo\u011faz\u2019da sava\u015f sahneleri betimlenmi\u015ftir. Bu kompozisyonlarda mimari betimlemeler son derece ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015f ve perspektif kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Duvar resimleri bu d\u00f6nemde dar \u015feritlerin yan\u0131 s\u0131ra barok ve rokoko bezemeli panolar\u0131n ve duvarlar\u0131n \u00fcst k\u0131s\u0131mlar\u0131nda yer alan k\u0131vr\u0131ml\u0131 kartu\u015flar\u0131n i\u00e7erisinde de yer almaktad\u0131r (Renda, 1977, s. 80-89).<\/p>\n\n\n\n III. Selim D\u00f6nemi\u2019nde ise bu dar \u015feritler biraz daha geni\u015flemi\u015f ve kompozisyonlar biraz daha b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca bu d\u00f6nemde \u015feritlerin ve panolar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra resimler ni\u015flerin, madalyonlar\u0131n ve s\u00fcsl\u00fc \u00e7er\u00e7evelerin i\u00e7erisinde yer almaktad\u0131r. Barok ve rokoko \u00fcsluplu bezemeler bu d\u00f6nemde zengin bir \u015fekilde i\u015flenmi\u015f, yer yer kompozisyonlar\u0131n i\u00e7ine girerek resimle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015flerdir. Kompozisyon d\u00fczeni iki yandan a\u011fa\u00e7la bazen de perde motifi ile \u00e7er\u00e7evelenmi\u015ftir. \u00dcslup ve konu bak\u0131m\u0131ndan bu d\u00f6nemde \u00e7ok fazla de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015ft\u0131r. Manzaralarda yine d\u00f6nemin yap\u0131lar\u0131 ve L\u00e2le Devri\u2019nden beri \u0130stanbul\u2019u s\u00fcsleyen kas\u0131rlar ve bah\u00e7eler t\u00fcm ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla i\u015flenmi\u015ftir. Kompozsiyonlarda do\u011fa daha da zenginle\u015fmi\u015f, a\u011fa\u00e7lar daha g\u00fcrle\u015fmi\u015f ve ye\u015fermi\u015ftir. Resimlerdeki renk tonlar\u0131 Bat\u0131 resmindeki gibi daha yumu\u015fak ve do\u011fal bir \u015fekilde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6kte mavi ve pembe tonlar\u0131, a\u011fa\u00e7larda yer yer grile\u015fen, sar\u0131la\u015fan ye\u015filler ve toprak sar\u0131s\u0131 resimlere h\u00e2kim olmu\u015ftur (Renda, 1977, s. 89-98).<\/p>\n\n\n\n Duvar resimlerinin say\u0131s\u0131 III. Selim D\u00f6nemi ile birlikte art\u0131\u015fa ge\u00e7mi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu d\u00f6nemde duvar resimleri art\u0131k Osmanl\u0131 Devleti\u2019 nin \u00f6nemli bir yap\u0131s\u0131 olan camilerde ve t\u00fcrbe gibi dini yap\u0131larda g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Dini yap\u0131larda yer alan duvar resimlerinin konular\u0131 yine manzara ve nat\u00fcrmort tasvirlerden olu\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra dini yap\u0131lardaki resimlerde tek cami tasvirleri, Mekke-Medine, K\u00e2be, Cennet-Cehennem gibi dini konulu tasvirler ve sembolik tasvirlerden olu\u015fmaktad\u0131r. Yaln\u0131z dini yap\u0131larda fig\u00fcrl\u00fc betimlemelere yer verilmemi\u015ftir. Camilerde duvar resimleri genellikle mahfil galerilerinin alt b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc dola\u015fan \u015feritlerde, bazen son cemaat yerinde ve mihrap ni\u015flerinde g\u00f6r\u00fclmektedir (Renda, 1999, s. 318). Bunun yan\u0131 s\u0131ra duvarlar\u0131 tamamen resimle kapl\u0131 camilere de rastlanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Denizli Ac\u0131payam Yaz\u0131r K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nin duvar y\u00fczlerine korni\u015f gibi motiflerle \u00fc\u00e7 katl\u0131 mimari cephe g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verilmi\u015f ve buralara Topkap\u0131 Saray\u0131 odalar\u0131n\u0131 and\u0131ran bir d\u00fczenle ayr\u0131 ayr\u0131 tablolar halinde, a\u011fa\u00e7l\u0131kl\u0131 bah\u00e7elerde camiler, meyvelerle \u00e7i\u00e7eklerden olu\u015fan nat\u00fcrmortlar ve kavun karpuz gibi bir\u00e7ok meyvelerin k\u00fcmelendi\u011fi bostan par\u00e7as\u0131 gibi tasvirleri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Ar\u0131k, 1988, s. 42-46) (Resim 80-84).<\/p>\n\n\n\n Ba\u015fkentte saray \u00e7evresinde ba\u015flayan duvar resmi gelene\u011fi III. Selim D\u00f6nemi\u2019nde Anadolu\u2019ya yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Anadolu\u2019ya yay\u0131lmada, bu d\u00f6nemde g\u00fc\u00e7 kazanan ayan ve e\u015fraf\u0131n b\u00fcy\u00fck bir pay\u0131 bulunmaktad\u0131r. Ayanlar 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda bulunduklar\u0131 y\u00f6renin h\u00e2kimi haline gelmi\u015fler ve ba\u015fkent d\u00fczeyinde bir ya\u015fant\u0131 s\u00fcrmek istedikleri i\u00e7in, ba\u015fkentte geli\u015fen yeniliklerin eyaletlere ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Duvar resimleri de bu yeniliklerden bir tanesidir. Bu ayan ailelerinin baz\u0131lar\u0131 Yozgat y\u00f6resinde \u00c7apano\u011fullar\u0131, Tokat\u2019ta Latifo\u011fullar\u0131, Ya\u011fc\u0131o\u011fullar\u0131, Sabuncuo\u011fullar\u0131, Manisa ve \u00e7evresinde Ye\u011feno\u011fullar\u0131 ve Karaosmano\u011fullar\u0131, Ayd\u0131n\u2019da Cihano\u011fullar\u0131, Antalya\u2019da Tekelio\u011fullar\u0131, \u00c7anakkale\u2019de Had\u0131mo\u011fullar\u0131, \u0130zmir\u2019de Katipo\u011fullar\u0131, Suriye\u2019de Azmzadeler, Kuzey Irak\u2019ta Babanzadeler gibi isimlerle an\u0131lm\u0131\u015flar ve yapt\u0131rd\u0131klar\u0131 yap\u0131lara kendi isimlerini vermi\u015flerdir (Mert, 1991, s. 196; Renda, 2002, s. 439; \u00d6zgen, 2007, s. 490). Nitekim Anadolu\u2019nun \u00e7e\u015fitli y\u00f6relerinde ve Ortado\u011fu\u2019daki baz\u0131 yap\u0131larda ba\u015fkent d\u00fczeyinde resimlerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin; \u00c7anakkale Bayrami\u00e7 Had\u0131mo\u011flu Kona\u011f\u0131, Edremit Kabak\u00e7\u0131lar Kona\u011f\u0131, Kayseri B\u00fcy\u00fck B\u00fcr\u00fcng\u00fcz Evi, \u015eam\u2019daki Nizamo\u011flu Kona\u011f\u0131 ve M\u00fccellid Evi duvarlar\u0131nda ba\u015fkent \u00fcsluplu resimler g\u00f6r\u00fclmektedir(Renda, 1980, s. 65-66; Renda, 1999, s. 317) (Resim 278, 280, 281, 295).<\/p>\n\n\n\n Anadolu\u2019daki e\u015fraf bu resimleri yapmas\u0131 i\u00e7in ba\u015fkentten sanat\u00e7\u0131lar getirtmi\u015ftir. Bu sanat\u00e7\u0131lar o y\u00f6redeki halk sanat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131, duvar nakka\u015flar\u0131n\u0131 etkilemi\u015f ve bu yeni resim t\u00fcr\u00fc usta \u00e7\u0131rak usul\u00fc ile \u00f6\u011fretilmi\u015ftir. Daha \u00f6nceleri duvar nakka\u015fl\u0131\u011f\u0131 yapan ustalar\u0131n bu geli\u015fmelerden sonra kendi be\u011feni ve yetenekleriyle duvar resimleri yapmaya ba\u015flamalar\u0131 Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00e7e\u015fitli y\u00f6relerinde farkl\u0131 \u00fcslup ve anlay\u0131\u015flar geli\u015ftirmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle duvar resminde ba\u015fkent ve ta\u015fra olmak \u00fczere iki \u00fcslup ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 do\u011fmu\u015ftur. Bu sanat\u00e7\u0131lar ba\u015fkentteki bezeme program\u0131n\u0131 benimsemi\u015f fakat manzara resimlerinde yeni denemeler yapm\u0131\u015flard\u0131r. Ba\u015fkentteki sanat\u00e7\u0131lar\u0131n deneyiminden ge\u00e7memi\u015f yerel ustalar\u0131n bu yeni modaya ayak uydurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken ki\u015fisel \u00fcsluplar\u0131n\u0131 yans\u0131tmalar\u0131 ta\u015frada bir halk sanat\u0131n\u0131n olu\u015fumuna yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ta\u015fra duvar resmi \u00f6rneklerinin \u00e7o\u011fu hayali \u0130stanbul manzaralar\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Ayn\u0131 tarihlerde baz\u0131 y\u00f6relerde ba\u015far\u0131l\u0131 \u00fcsluplar g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, baz\u0131 yerlerde de ilkel denemeler g\u00f6r\u00fclmektedir (Renda, 1977, s. 164-165; Renda, 1980, s. 67-68, \u015eahin Tekinalp, 2002, s. 722). \u00c7anakkale, Adatepe, Hac\u0131 Mehmet A\u011fa Kona\u011f\u0131\u2019nda III. Selim d\u00f6neminin ba\u015far\u0131l\u0131 kompozisyonlar\u0131 yer al\u0131rken (Renda, 1980, s. 68) (Resim 279), Mu\u011fla, Dat\u00e7a, Mehmet Ali A\u011fa Kona\u011f\u0131 ve Bursa, Yeni\u015fehir \u015eemaki Evi\u2019ndeki resimler minyat\u00fcr geleneklerine ba\u011fl\u0131 kal\u0131narak yap\u0131lm\u0131\u015f ilkel denemelerdir. Buralarda hayali \u0130stanbul manzaralar\u0131 betimlenmi\u015ftir (\u015eahin, 2016, s. 112; Renda, 1977, s. 141) (Resim 282-283). Bu resimler Nakka\u015f Matrak\u00e7\u0131 Nasuh\u2019un topografik g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini ve XIV. y\u00fczy\u0131l minyat\u00fcrlerini hat\u0131rlatmaktad\u0131r (Renda, 1974, s. 26).<\/p>\n\n\n\n Abd\u00fclmecit D\u00f6nemi\u2019nde (1839 \u2013 1861) Tanzimat\u2019\u0131n ilan\u0131 ile Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu Bat\u0131\u2019y\u0131 model ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015f, Avrupa\u2019daki bir\u00e7ok yenilik (buharl\u0131 gemi, buharl\u0131 tren, duvar saatleri, cep saatleri, fayton, kupa, landon gibi karasal binek ara\u00e7lar\u0131 ve masa, sandalye, sehpa gibi i\u00e7 dekorasyon e\u015fyalar\u0131) Osmanl\u0131\u2019n\u0131n g\u00fcndelik hayat\u0131na girmi\u015ftir (Tanman, 1993, s. 498-499; Uzun, 2017, s. 852). Bu d\u00f6nem duvar resimlerinde daha \u00e7ok Osmanl\u0131\u2019n\u0131n g\u00fcndelik hayat\u0131na giren bu yenilikler i\u015flenmi\u015ftir (Renda, 1985a, s. 1533). \u0130zmir, Bayrakl\u0131, Yahya Pa\u015fa K\u00f6\u015fk\u00fc, harem \u00fcst kat sofas\u0131nda, Karab\u00fck, Safranbolu Y\u00f6r\u00fck K\u00f6y\u00fc Sipahio\u011flu Kona\u011f\u0131\u2019nda, Karaman Hac\u0131 Sami Tartan Evi\u2019ndeki 1. kat sofas\u0131n\u0131n sekizgen kubbe ete\u011finde buharl\u0131 gemi tasvirlerine rastlanmaktad\u0131r (Uzun, 2017, s.856) (Resim 287-299).<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrbelerde yer alan duvar resimlerinin ise daha \u00e7ok sembolik tasvirler ve manzaralardan olu\u015ftu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130stanbul, III. Mehmet T\u00fcrbesi (H. 1017 \/ M. 1608) ve Cedid Havatin T\u00fcrbesi (19. y\u00fczy\u0131l) duvarlar\u0131nda manzara kompozisyonlar\u0131 yer almaktad\u0131r. \u0130stanbul, Galata Mevlevihanesi Kudretullah Efendi T\u00fcrbesi\u2019nde (19. y\u00fczy\u0131l) ise Mevlevi tac\u0131ndan olu\u015fan bir kompozisyon bulunmaktad\u0131r. Tokat, \u015eeyh Nasreddin (Nusret) T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l), Tokat, Musa Fakih T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) ve Tokat, Zile Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi\u2019nde (14. y\u00fczy\u0131l) \u00f6rnekleri g\u00f6r\u00fclen duvar resimlerinde Cennet \u2013 Cehennem, terazi, K\u00e2be gibi dini sembollerin yan\u0131 s\u0131ra tarikat sembolleri i\u015flenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Tekke yap\u0131lar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z duvar resimlerinde ise manzaralar, mimari tasvirler ve nat\u00fcrmortlar yer almaktad\u0131r. Konya, Mevlana Derg\u00e2h\u0131 (Mevlana M\u00fczesi) Meydan-\u0131 \u015eerif Salonu ve \u00c7elebi Misafirhanesi (H. 1289 \/ M. 1872) tavan\u0131nda manzara kompozisyonlar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Kosova, Yakova \u015eeyh Musa (Hac\u0131 Musa) Efendi Tekkesi (19. y\u00fczy\u0131l) semahanesi tekne tavan\u0131nda cami tasviri ve nat\u00fcrmortlar, Makedonya, Kalkandelen Harabati Baba \u2013 Sersem Ali Baba Bekta\u015fi K\u00fclliyesi, Harabati Baba Kabri\u2019nde (18. y\u00fczy\u0131l) cami tasviri, Kahire Mevlevihanesi Semahanesi (19. y\u00fczy\u0131l) kubbesinde de manzara tasvirleri g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Dini yap\u0131larda yer alan duvar resimlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda konu ve bulundu\u011fu yer ile ili\u015fkisinin oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. B\u00fct\u00fcn resimlerde b\u00f6yle bir \u00f6zellik g\u00f6r\u00fclmese de belirli yerlerde bulunan resimler bulundu\u011fu yere g\u00f6re \u00e7e\u015fitli anlamlar i\u00e7ermektedir. \u00d6rne\u011fin; camilerde mihrap ni\u015flerine yap\u0131lan \u201ckandil\u201d, mihrap ni\u015finin iki yan\u0131na yap\u0131lan \u201c\u015famdan\u201d, pencere kemerlerinin tepe noktas\u0131na yap\u0131lan \u201cM\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u201d, yap\u0131lar\u0131n g\u00fcney duvar\u0131na yap\u0131lan \u201cK\u00e2be\u201d ya da \u201cMekke\u201d tasvirlerinde konum ve konu ili\u015fkisi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra camilerin son cemaat yerinde ve d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131nda g\u00f6r\u00fclen \u201csilah\u201d ve \u201ct\u00fcfek\u201d tasvirlerinin de bu anlamda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda dini yap\u0131lardaki duvar resimleri, konular\u0131na g\u00f6re 5 ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda incelenmi\u015ftir. Bunlar Sembolik Tasvirler, Nat\u00fcrmortlar, Mimari Tasvirler, Mazara Tasvirleri ve A\u011fa\u00e7 Tasvirlerinden olu\u015fmaktad\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcmler \u00f6ncelikle k\u0131saca a\u00e7\u0131klanarak, kendi i\u00e7erisinde b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Sembolik Tasvirler, \u00e7o\u011funlu\u011fu dini anlamlar i\u00e7eren ve Kur\u2019an-\u0131 Kerim ve hadislerden esinlenerek betimlenmi\u015f simgelerden olu\u015fmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Osmanl\u0131 toplumunda yayg\u0131n olan tarikat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geleneksel k\u0131yafetleri ve rit\u00fcellerinde yanlar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 gere\u00e7ler bir simge olarak duvar resimlerinde i\u015flenmi\u015ftir. Bu semboller aras\u0131nda alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z, t\u00fcfek, tabanca gibi \u0130slam \u00f6ncesi d\u00f6nemlerden bu yana T\u00fcrk toplumunda ve \u00e7e\u015fitli toplumlar taraf\u0131ndan da simge haline gelmi\u015f baz\u0131 semboller de bulunmaktad\u0131r. Bunlardan yola \u00e7\u0131karak Sembolik Tasvirler; Dini Konulu Semboller, Tarikat Sembolleri ve Di\u011fer Semboller olmak \u00fczere 3 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda incelenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Bu tasvirler tek ba\u015f\u0131na bir kompozisyon halinde g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi gibi geni\u015f bir kompozisyonun i\u00e7erisinde yer alan unsurlar olarak da g\u00f6r\u00fclebilmektedir. \u00d6rne\u011fin; tarikat sembollerinin \u00e7o\u011funlukla bir arada ayr\u0131 bir kompozisyon olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dini konulu sembollerden Cennet \u2013 Cehhennem, terazi ve makas tasvirleri \u00e7o\u011funlukla bir arada i\u015flenirken, Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc Hac\u0131 Abdullah Halife Cami (19. y\u00fczy\u0131l)mihrap duvar\u0131ndaki Cennet kompozisyonunda oldu\u011fu gibi tek ba\u015f\u0131na tasvir edildi\u011fi de g\u00f6r\u00fclmektedir (Resim 135).<\/p>\n\n\n\n Dini konulu sembollerin dini yap\u0131larda bir anlam i\u00e7ermesinin yan\u0131 s\u0131ra tarikat sembollerinin bu yap\u0131larda i\u015flenmi\u015f olmas\u0131 bulunduklar\u0131 y\u00f6renin \u00f6zellikleri ya da resimleri yapan sanat\u00e7\u0131lar\u0131n tarikat k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sahip olmas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanabilir.<\/p>\n\n\n\n Bu semboller i\u00e7erisinde \u0130slam inanc\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bir\u00e7ok dinde ortak anlam ifade eden Cennet \u2013 Cehennem, terazi (mizan), makas gibi semboller yer almaktad\u0131r. Daha \u00f6nce baz\u0131 el yazmas\u0131 kitaplarda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bu tasvirlerin duvarlar da ayn\u0131 \u015fekilde betimlendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Kur\u2019an-\u0131 Kerim ve hadislerden esinlenerek olu\u015fturulan bu kompozisyonlar yap\u0131lar\u0131n duvarlar\u0131nda \u00e7o\u011funlukla yanyana betimlenmi\u015f olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Yanyana g\u00f6r\u00fclen bu betimlemeler k\u0131yamet ve ahiret ya\u015fant\u0131s\u0131na g\u00f6nderme yapmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman, Kandil, \u015eamdan, Mushaf Kab\u0131, \u201cG\u00fcne\u015f, Ay ve Y\u0131ld\u0131z\u201d tasvirleri bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda incelenmi\u015ftir. <\/p>\n\n\n\n Cennet ve cehennem, Kur\u2019 an-\u0131 Kerim ba\u015fta olmak \u00fczere \u0130slam inanc\u0131nda ve literat\u00fcr\u00fcnde \u00e7ok geni\u015f yer kaplayan kavramlar aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yap\u0131s\u0131, boyutu, yerleri ve buralarda yeralan \u00f6d\u00fcl ve cezalar; kimlerin buralara gidecekleri, detayl\u0131 bir bi\u00e7imde anlat\u0131lmaktad\u0131r. Ancak yaz\u0131l\u0131 tasvirleri ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan cennet ve cehennem tasvirlerinin ba\u015fta minyat\u00fcrler olmak \u00fczere, \u0130slam resim sanat\u0131nda da olduk\u00e7a geni\u015f bir yeri kaplad\u0131\u011f\u0131 ve olduk\u00e7a farkl\u0131 \u015fekillerde ifade edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak minyat\u00fcr sanat\u0131ndaki cennet ve cehennem tasvir anlay\u0131\u015f\u0131 ile duvar resimlerindeki anlay\u0131\u015f\u0131n farkl\u0131 kaynaklardan beslendikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019 de y\u00fcz k\u0131rkbe\u015f yerde ge\u00e7en cennet; be\u015f yerde \u00c2dem\u2019in Cenneti[3]<\/a>, yirmi iki yerde d\u00fcnyada var olan herhangi bir bah\u00e7e anlam\u0131ndaki cennet, y\u00fcz on sekiz yerde ise ahirette m\u00fcminlere vaat edilen cennet[4]<\/a> ifade edilmektedir (Yaman, 2008, s. 141-142). Cennet, Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019 de yer alan bilgilere g\u00f6re: \u201c\u0130nananlar\u0131n \u00f6d\u00fcl olarak gidece\u011fi, altlar\u0131ndan \u0131rmaklar\u0131n akt\u0131\u011f\u0131 meskenlerin oldu\u011fu, her daim g\u00f6lgelik, \u00e7e\u015fitli yiyecek ve i\u00e7eceklerle dolu, hizmet\u00e7ilerin bulundu\u011fu bir yerdir<\/em>\u201d (Harman, 2015, s. 354). Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019de cennet isimleri olarak \u201cCennet, Daru\u2019l-Ahiret, Cennet\u00fc\u2019l-Huld, Daru\u2019s-Selam, Daru\u2019l-Mukame, H\u00fcsna, Firdevs Cenneti, Me\u2019va Cenneti, Naim Cenneti, Adn Cenneti\u201dgibi isimlerin kullan\u0131lmas\u0131 ve Rahman suresinin 46-56. ayetlerinde cennetin \u00e7ifter oldu\u011funa ili\u015fkin ifadelerin bulunmas\u0131 nedeniyle \u0130slam inanc\u0131nda sekiz cennet oldu\u011fu kabul edilmektedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra \u0130slam\u2019da cennet; sekiz katl\u0131, ortas\u0131ndan Kevser \u015earab\u0131 ge\u00e7en, Hz. Ali\u2019nin bu \u0131rma\u011f\u0131n ba\u015f\u0131nda durdu\u011fu bir bah\u00e7edir ve mah\u015ferden sonra Hz. Ali cennete girenlere alt\u0131n taslarla bu \u015faraptan ikram etmektedir (Harman, 2015, s. 356-357). Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019de cennet kap\u0131lar\u0131yla ilgili say\u0131lar\u0131 ile ilgili herhangi bir i\u015farette bulunulmam\u0131\u015f, sadece kap\u0131lar\u0131n\u0131n oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir. Ancak hadislerde cennetin sekiz kap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011fu ve bu kap\u0131lar\u0131n \u201csadaka, namaz, cihad, reyy\u00e2n\u201d gibi isimler ald\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Sekiz kap\u0131dan her biri cennetin bir kat\u0131na a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r (Topalo\u011flu, 1993, s. 379). Cennetin katlar\u0131n\u0131n z\u00fcmr\u00fct, yakut, inci, alt\u0131n, mercan gibi de\u011ferli ta\u015flardan olu\u015ftu\u011fu ve bu ta\u015flar\u0131n renklerinde oldu\u011fu bilinmektedir (Harman, 2015, s. 357; Aksel, 2015, s. 139).<\/p>\n\n\n\n \u00c7ok tanr\u0131l\u0131 dinlerden tek tanr\u0131l\u0131 dinlere kadar farkl\u0131 isimlerle an\u0131lan cehennem ise; tek tanr\u0131l\u0131 dinlerde \u00f6l\u00fcmden sonraki ya\u015famla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak, bu d\u00fcnyada g\u00fcnah i\u015fleyenlerin veya k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapanlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 yer olarak tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Harman (2012), cehennem kelimesinin k\u00f6keniyle ilgili \u015fu bilgilere yer vermi\u015ftir: \u201c\u0130branice (Gehinnom) olup, asl\u0131nda \u0130branilerin g\u00fcnah i\u015fleyenleri, su\u00e7lular\u0131, kurban edilenleri att\u0131klar\u0131, Kud\u00fcs dolaylar\u0131ndaki Hinnom vadisidir. Fakat zamanla bu kelime anlamsal de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f ve \u00f6te d\u00fcnyada su\u00e7lular\u0131n cezalar\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi yer olmu\u015ftur\u201d.<\/em> (s. 174).<\/p>\n\n\n\n Musevi inanc\u0131nda ise cehennem kavram\u0131, Kitab-\u0131 Mukaddes\u2019in Yeni Ahit (\u0130ncil) b\u00f6l\u00fcmlerinde do\u011frudan kullan\u0131lmam\u0131\u015f;\u201c\u00f6l\u00fcler diyar\u0131\u201d<\/em> (Matta 11 : 23-24; Luka 10: 15), \u201csonsuza dek s\u00fcrecek koyu (zifiri) karanl\u0131k\u201d<\/em>(Matta 8 : 12-13; 25:30; Yahuda\u2019n\u0131n Mektubu 7, 23; Petrus\u2019un II. Mektubu 3: 17), \u201cdipsiz derinlik\u201d<\/em> (Esinleme 17: 8; 20: 1), \u201csonsuz azap\u201d<\/em> (Matta 26 : 4; Markos 9: 44), \u201cs\u00f6nmez ate\u015f\u201d<\/em> (Matta 18: 8; 26: 4), \u201ck\u0131zg\u0131n f\u0131r\u0131n\u201d<\/em> (Matta 13: 42, 14: 50), \u201ccehennem ate\u015fi\u201d<\/em> (Matta 18: 9) gibi kavramlarla yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kitapta \u201cdi\u015f g\u0131c\u0131rt\u0131s\u0131, gazap, s\u0131k\u0131nt\u0131 ve elem\u201d<\/em> (Matta 8: 12-13; Luka 13: 29) gibi ifadeler de yer alm\u0131\u015ft\u0131r (Harman, 2012, s. 174).<\/p>\n\n\n\n Cehennem Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019de ise yetmi\u015f yedi yerde ge\u00e7mektedir. Bu ayetlerle ilgili Harman (2012) \u015fu bilgilere yer vermi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n \u201cBu ayetlerin elli biri mekk\u00ee, yirmi alt\u0131s\u0131 ise meden\u00eedir[5]<\/a>. Cehennem kelimesinin ge\u00e7ti\u011fi ayetlerin alt\u0131s\u0131nda, k\u00e2firlerin ve g\u00fcnahkarlar\u0131n ahirette varaca\u011f\u0131 mekan anlam\u0131nda \u201cmesva\u201c s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle, on \u00e2yette de yine mekan anlam\u0131nda \u201cme\u2019va\u201d kelimesiyle birlikte kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00f6zc\u00fcklerin d\u0131\u015f\u0131nda cehennem kelimesi; \u201cnar\u201d ve \u201cazap\u201d s\u00f6zc\u00fckleriyle cehennem ate\u015fi (naru cehennem) ve cehennem azab\u0131 (azabu cehennem) anlam\u0131nda dokuz ayette, tamlama halinde ise d\u00f6rt ayette daha vard\u0131r. Yine Kur\u2019an\u2019da bir\u00e7ok yerde s\u0131fat veya ad \u015feklinde kullan\u0131lm\u0131\u015f ve Cehennemi ifade eden isimler yer almaktad\u0131r. Bunlar: Cehennem, Cah\u00eem (kor halinde \u00e7ok k\u0131zg\u0131n ate\u015f veya h\u00e2r\u0131 \u00e7ok \u015fiddetli olan ve \u00e7ukurda yanan b\u00fcy\u00fck ate\u015f, ate\u015fi \u00e7ok \u015fiddetli olan mek\u00e2n), H\u00e2viye (y\u00fcksek bir yerden \u00e7ukur bir yere do\u011fru d\u00fc\u015fmek, u\u00e7urum ve derin \u00e7ukur), Hutame (\u00e7ok \u015fiddetli ate\u015f, k\u0131r\u0131p par\u00e7alamak, un ufak etmek ve ufalay\u0131p tahrip etmek), Leza (\u015fiddetli ate\u015f, dumans\u0131z ate\u015f, halis ate\u015f), Sa\u00eer (tutu\u015fturulmu\u015f alevli, \u00e7\u0131lg\u0131n bir ate\u015f), Sekar (yak\u0131c\u0131, kavurucu, g\u00fcne\u015f gibi k\u0131zart\u0131c\u0131 ve bunalt\u0131c\u0131, \u00e7ok \u015fiddetli \u0131s\u0131s\u0131yla elem ve eza veren), N\u00e2r (Cehennem ate\u015fi ve g\u00f6zle alg\u0131lanan alevli ate\u015f), Sicc\u00een (hapsetmek), Sem\u00fbm (s\u0131cak r\u00fczg\u00e2r esti\u011fi zaman temas etti\u011fi her \u015feyi zehir gibi etkileyip dokular\u0131na i\u015fleyen, yak\u0131p kavuran samyeli), D\u00e2ru\u2019l Bev\u00e2r (yok olma, helak olma yeri, yurdu), S\u00fbu\u2019d-D\u00e2r (ate\u015f)\u2019d\u0131r\u201d (s. 174).<\/p>\n\n\n\n Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019de say\u0131s\u0131 ve dereceleri hakk\u0131nda kesin bir bilgi yer almayan cehennemin, yedi kap\u0131s\u0131 oldu\u011fu Hicr suresinin 44. \u00e2yetinde ge\u00e7mektedir. Bu kap\u0131lar baz\u0131 hadis kitaplar\u0131nda \u201cCehennem, Leza, Hutame, Sair, Sekar, Cahim, Haviye\u201d gibi isimlerle an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Harman, 2012, s. 175). Bu sebeple cehennem \u0130slam\u2019da, yedi kat ya da b\u00f6l\u00fcm olarak kabul edilmektedir (Topalo\u011flu, 1993, s. 227).<\/p>\n\n\n\n Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem\u2019de ve \u0130slam inanc\u0131nda olduk\u00e7a geni\u015f bir yer tutan cennet ve cehennem kavramlar\u0131, \u0130slam resim sanat\u0131nda da s\u0131kl\u0131kla i\u015flenen konular aras\u0131ndad\u0131r. Minyat\u00fcr sanat\u0131nda ahiret ya\u015fant\u0131s\u0131, peygamberlerin hayat\u0131 ve k\u0131yamet gibi konular ile birlikte i\u015flenen cennet ve cehennem, Osmanl\u0131\u2019 da 16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren \u00fcretilmi\u015f olan Enbiyaname[6]<\/a>, Hadikat-\u00fcs S\u00fceda[7]<\/a>, Faln\u00e2me[8]<\/a>, Ahval-i K\u0131yamet[9]<\/a>, Terc\u00fcme-i Miftah-\u0131 Cifru\u2019l-Cami[10]<\/a> gibi el yazma kitaplar\u0131n baz\u0131 n\u00fcshalar\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Duvar resimlerinde yer alan cennet ve cehennem tasvirleri 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren bas\u0131m\u0131 yap\u0131lan Muhammediye[11]<\/a>, M\u0131zrakl\u0131 \u0130lmihal[12]<\/a> ve Marifetn\u00e2me[13]<\/a> gibi dini i\u00e7erikli kitaplardan ilham alm\u0131\u015ft\u0131r (Harman, 2014, s. 90; Harman, 2015, s. 357) (Resim.345-347). Muhammediye, M\u0131zrakl\u0131 \u0130lmihal ve Marifetname\u2019nin \u00e7e\u015fitli n\u00fcshalar\u0131nda cennet; sekiz kat ve yukar\u0131 do\u011fru daralan basamaklarla, piramidal \u015fekilde betimlenmi\u015f; her bir basama\u011f\u0131na hangi cennet oldu\u011fu s\u0131rayla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu basamaklar ise sekiz cennet kap\u0131s\u0131n\u0131n \u00fczerine yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z eserlerde yer alan bu sembolik cennet ve cehennem tasvirlerinin duvar resimlerinde de ayn\u0131 \u015fekilde betimlendi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar, bask\u0131 kitaplarda da birlikte g\u00f6r\u00fclen terazi (miz\u00e2n) gibi k\u0131yamet ile ilgili betimlemelerle yan yana resmedilmi\u015ftir. \u00d6zellikle Muhammediye\u2019deki cennet ve cehennem betimlemelerinin duvar resimlerindeki tasvirlerle benzerli\u011fi dikkat \u00e7ekicidir. Muhammediye\u2019de yer alan cennet tasvirleri, yukar\u0131 do\u011fru daralan basamak formunda yap\u0131lm\u0131\u015f ve her bir basama\u011f\u0131na cennet isimleri s\u0131rayla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu cennetlere ait sekiz kap\u0131, yanyana \u00e7izilmi\u015ftir. Sekiz katl\u0131 cennetin \u00fczerinde \u015eecere-i T\u00fbba (T\u00fbba A\u011fac\u0131) ve yan\u0131nda \u00e7o\u011fu zaman Liva\u00fc\u2019l-hamd[14]<\/a>, Levh-i Mahfuz (Kader Kitab\u0131), Sidre-i M\u00fcnteha, Hamd Da\u011f\u0131, Kalem gibi cennet ya da sema ile ili\u015fkili olan unsurlar tasvir edilmi\u015ftir (Harman, 2014, s. 96-97).<\/p>\n\n\n\n Muhammediye\u2019de yer alan Cehennem tasviri ile ilgili Harman (2014) \u015fu bilgilere yer vermi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n \u201cYerin yedi kat dibinde, yedi tabaka olarak tasvir edilen Cehennemin her bir tabakas\u0131n\u0131n bir kap\u0131s\u0131 vard\u0131r. Alttan yukar\u0131 do\u011fru s\u0131ras\u0131yla H\u00e2viye (y\u00fcksek bir yerden \u00e7ukur bir yere do\u011fru d\u00fc\u015fmek, u\u00e7urum ve derin \u00e7ukur), Leza (\u015fiddetli ate\u015f, dumans\u0131z ate\u015f, halis ate\u015f), Sakar (yakt\u0131\u011f\u0131 \u015feyi t\u00fcketircesine tahrip etmekle birlikte s\u00f6nmeyip yakmaya devam eden ve insan\u0131n derisini kavuran ate\u015f), Cahim (kor halinde \u00e7ok k\u0131zg\u0131n ate\u015f veya h\u00e2r\u0131 \u00e7ok \u015fiddetli olan ve \u00e7ukurda yanan b\u00fcy\u00fck ate\u015f, ate\u015fi \u00e7ok \u015fiddetli olan mek\u00e2n), Hutame (\u00e7ok \u015fiddetli ate\u015f, k\u0131r\u0131p par\u00e7alamak, un ufak etmek ve ufalay\u0131p tahrip etmek), Sa\u00eer (tutu\u015fturulmu\u015f alevli ate\u015f) ve Cehennem isimlerini almaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu yedi tabakan\u0131n tamam\u0131na Cehennem denilmektedir ve s\u0131rat k\u00f6pr\u00fcs\u00fc en \u00fcstteki tabakan\u0131n \u00fczerinde yer almaktad\u0131r\u201d ( s. 94).<\/p>\n\n\n\n Cehennem tasviri Muhammediye\u2019de, yeralt\u0131nda oldu\u011funu vurgulamak i\u00e7in betimlemelerin alt taraf\u0131na konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dczerinde ise cehennemin yedi kap\u0131s\u0131n\u0131n bulundu\u011fu s\u0131rat k\u00f6pr\u00fcs\u00fc yer almaktad\u0131r. Cehennem de cennet gibi yukar\u0131 do\u011fru daralan basamak bi\u00e7iminde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak buradaki basamaklar ortadan ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ve iki yana yaslanm\u0131\u015f \u015fekildedir ve bu basamaklara cehennemin isimleri s\u0131ras\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Veyl deresi, gayya kuyusu, zakkum a\u011fac\u0131 ve katran kazan\u0131 gibi cehennemin de\u011fi\u015fmez unsurlar\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00f6rneklerde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6rneklerde veyl deresi ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f cehennemin ortas\u0131nda, gayya kuyusu cehennemin b\u00fct\u00fcn katlar\u0131na uzanan bir direk olarak, zakkum a\u011fac\u0131 cehennemin ortas\u0131nda b\u00fcy\u00fck boyutlu bir a\u011fa\u00e7, katran kazan\u0131 ise genellikle i\u00e7erisinden ate\u015flerin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ya da katranlar\u0131n ta\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir kazan bi\u00e7iminde tasvir edilmi\u015ftir. (Harman, 2014, s. 97).<\/p>\n\n\n\n Anadolu\u2019nun \u00e7e\u015fitli yerlerinde in\u015fa edilen 19. y\u00fczy\u0131l camilerinde, \u00f6rne\u011fin; Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 88), Denizli, Akk\u00f6y Yukar\u0131 Cami (H. 1294 \/ M. 1877-1878 ve H. 1326-1327 \/ M. 1909) harimde (Resim 94), Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 95), Denizli, \u00c7ivril, Bulgurlar K\u00f6y\u00fc Cami (18. ya da 19. y\u00fczy\u0131l) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 109-110), Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1258 \/ M. 1842-1843) harimdeki giri\u015f kap\u0131s\u0131 \u00fczerindeki kitabenin do\u011fusunda (Resim 113), Mu\u011fla, Seki Tekke Cami (?)do\u011fu cephede (Resim 251) sembolik cennet ve cehennem betimlemeleri yer almaktad\u0131r. Cennet tasvirlerinde k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil, mavi ve siyah renkleri; cehennem tasvirlerinde ise k\u0131rm\u0131z\u0131, turuncu ve siyah renkleri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yap\u0131larda yer alan cennet ve cehhenem tasvirlerinden \u00f6zellikle cehennem betimlemeleri, bask\u0131 kitap resimleri ile hemen hemen ayn\u0131 \u00f6zelliklere sahiptir (Harman, 2014, s. 99-100).<\/p>\n\n\n\n Yukar\u0131daki \u00f6rneklerin d\u0131\u015f\u0131ndaGiresun, Tekke K\u00f6y\u00fc Hac\u0131 Abdullah Halife Cami (19. y\u00fczy\u0131l) mihrab\u0131n solunda sekiz kat ve sekiz kap\u0131dan olu\u015fan cennet tasviri tek ba\u015f\u0131na yer almaktad\u0131r. Tasvirde basamaklar sadece \u00e7izgi ile yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve renksizdir. Basamaklar\u0131n \u00fczerindeki ye\u015fil yapraklardan olu\u015fan t\u00fbba a\u011fac\u0131 sekiz kat\u0131 tamamen kaplamaktad\u0131r. Tasvirin \u00fcst k\u0131sm\u0131nda bulunan a\u011fac\u0131n k\u00f6k\u00fc daire i\u00e7ine al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Cennetin sa\u011f taraf\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131 renk ile \u00e7izilmi\u015f bir sancak yer almaktad\u0131r (\u0130ltar, 2014, s. 73) (Resim 135). \u00c7izgisel olarak yap\u0131lm\u0131\u015f olan ba\u015fka bir cennet tasviri de Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l)bat\u0131 duvar\u0131nda alt s\u0131radaki panolardan ortadakinde g\u00f6r\u00fclmektedir. Mavi \u00e7izgilerle yap\u0131lan sekiz katl\u0131 cennetin \u00fczerinde, iki yana sarkm\u0131\u015f vaziyette olan t\u00fbba a\u011fac\u0131 yer almaktad\u0131r. Burada a\u011fa\u00e7 ye\u015fil yapraklar\u0131n aras\u0131nda ve ucunda bulunan \u00e7i\u00e7eklerden olu\u015fmaktad\u0131r. Bu tasvir, mizan tasviri ile ayn\u0131 yerde bulunmaktad\u0131r. Burada cennet ve mizan tasvirleri aras\u0131nda bulunan nat\u00fcrmort tasvirinin oldu\u011fu yerde, kalkan boyalar\u0131n alt\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131 ve siyaha boyanm\u0131\u015f basamaklardan cehennem tasvirinin oldu\u011fu bilinmektedir[15]<\/a> (C\u00f6mertler Aktu\u011f ve Pekta\u015f, 2016, s. 15) (Resim 48).<\/p>\n\n\n\n Tokat, \u015eeyh Nasreddin (Nusret) T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 cephesindeki kemer kavsinde ve Tokat, Zile Musa Fakih T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) do\u011fu duvar\u0131nda bulunan cennet ve cehennem tasvirleri daha \u00f6nceki kompozisyonlardan biraz daha farkl\u0131 \u015fekilde i\u015flenmi\u015ftir. Buralardaki cennet ve cehennem tek kompozisyon \u015feklinde d\u00fczenlenmi\u015ftir. \u00dcst k\u0131s\u0131mda cennet, alt k\u0131s\u0131mda cehennem yer al\u0131r ve sa\u011f taraf\u0131nda Liva\u00fc-l Hamd bulunmaktad\u0131r (Resim 254, 259). Tokat, \u015eeyh Nasreddin (Nusret) T\u00fcrbesi\u2019nde bulunan tasvir sekiz kap\u0131 \u00fczerinde sekiz basamaktan olu\u015fan tasvir mavi, k\u0131rm\u0131z\u0131, gri ve beyaz renklerle yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Basamaklar \u00fczerinde, k\u00f6k\u00fc en \u00fcst katta dal ve yapraklar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru b\u00fct\u00fcn katlar\u0131 dola\u015fan t\u00fbba a\u011fac\u0131, basamaklar\u0131n sa\u011f taraf\u0131nda Liva\u00fc\u2019l-Hamd bulunmaktad\u0131r. G\u00f6vde pastel mavi, \u00fc\u00e7 koldan ortadaki k\u0131rm\u0131z\u0131, yanlardakiler a\u00e7\u0131k gri renklidirler. Ortadaki kolun \u00fczerinde \u201cHaza\u2019l Vahid\u201d<\/em> yaz\u0131s\u0131 bulunmaktad\u0131r. Basamaklar\u0131n alt\u0131ndaki kap\u0131larda koyu mavi renkle yap\u0131lan kemer dizisinde s\u00fctunlar alttan bir \u00e7izgi ile birle\u015ftirilmi\u015ftir. Kemer g\u00f6zlerinde, soldan itibaren bir, \u00fc\u00e7, be\u015f ve yedincisinde geni\u015f a\u011f\u0131zl\u0131 bir s\u00fcrahi bi\u00e7iminde birer kazan yer almaktad\u0131r. Kazanlar\u0131n \u00fczerinden iki ucu kemer dizisinden ta\u015farak a\u015fa\u011f\u0131 inen dar bir \u015ferit ge\u00e7mektedir. Tasvirin etraf\u0131nda Osmanl\u0131ca a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 yaz\u0131lar yaz\u0131larak ne yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. Kemer dizisinin \u00fczerindeki sekiz kat\u0131n her birinin sa\u011f taraf\u0131nda birinci, ikinci kat diye sekizinci kata kadar yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sekizinci kat\u0131n tepesinde ise \u201cHazal Cennat (Bu Cennettir)\u201d<\/em> yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Kemer g\u00f6zlerinden ge\u00e7en dar \u015feritin sa\u011f taraf\u0131nda \u201cHazal S\u0131rat (Bu S\u0131ratt\u0131r)\u201d<\/em>, sol taraf\u0131nda \u201cK\u00f6pr\u00fcs\u00fcd\u00fcr\u201d<\/em> yaz\u0131l\u0131d\u0131r. K\u00f6pr\u00fcn\u00fcn alt\u0131ndaki kazanlar, cehennem kazanlar\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmaktad\u0131r (\u00c7al, 1987, s. 434-435, 451) (Resim 254).<\/p>\n\n\n\n Muhammediye\u2019de yer alan cennet ve cehennem tasvirlerinin dini yap\u0131lar\u0131n duvarlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor olmas\u0131; kitab\u0131n medrese, tekke, cami ve k\u00f6y odalar\u0131nda sakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve olduk\u00e7a pop\u00fcler bir din e\u011fitimi eseri oldu\u011funu, bunun yan\u0131 s\u0131ra duvar resimlerini yapanlar\u0131n bu kitaplardan esinlenmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir (Harman, 2014, s. 100). Cennet ve cehennem tasvirlerinin \u00e7o\u011funlukla terazi (mizan) ya da K\u00e2be tasviri ile yan yana kullan\u0131lmas\u0131 ile k\u0131yamet ile ahiret ya\u015fant\u0131s\u0131na g\u00f6nderme yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Harman, 2015, s. 358-359).<\/p>\n\n\n\n S\u00f6zl\u00fckte \u201cbir \u015feyin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin etmek, \u00f6l\u00e7\u00fcye vurmak, tartmak\u201d<\/em> anlam\u0131ndaki vezn (zine) k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcremi\u015f olan m\u00eezan \u201ctart\u0131 aleti, tartmada kullan\u0131lan a\u011f\u0131rl\u0131k; adalet\u201d<\/em> anlamlar\u0131na gelmektedir (Toprak, 2005, s. 211).<\/p>\n\n\n\n M\u00eezan, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de bir\u00e7ok ayette ge\u00e7mektedir. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda Allah\u2019\u0131n evreni yarat\u0131p y\u00f6netmesindeki \u00f6l\u00e7\u00fc ve \u00e2henge de\u011finilmekte, on kadar \u00e2yette insanlar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fc ve tart\u0131larda, ayr\u0131ca hak ve hukukla ilgili davran\u0131\u015flar\u0131nda d\u00fcr\u00fcst ve \u00e2dil davranmalar\u0131na vurgu yap\u0131lmaktad\u0131r. Ar\u00e2f suresinin 8. \u00e2yetinde \u201c\u00e2hirette veznin mutlaka ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi\u201d<\/em>, \u201cEnbiy\u00e2 21 \/ 47\u201d ayetinde ise \u201ck\u0131yamet g\u00fcn\u00fcnde \u00e2dil terazilerin kurulaca\u011f\u0131 ve kimseye haks\u0131zl\u0131k yap\u0131lmayaca\u011f\u0131\u201d <\/em>bildirilmektedir. Hadislerde de ge\u00e7en m\u00eezan\u0131n ahiret hayat\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilecek i\u015flemlerden biri oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. M\u00eezan\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fece\u011fi konusunda da naslardan[17]<\/a> yola \u00e7\u0131k\u0131larak yap\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunmaktad\u0131r. Naslarda terazi (m\u00eezan, mev\u00e2z\u00een) kelimesinin yer almas\u0131 ve hadis rivayetlerinde \u201cterazinin g\u00f6zleri, \u00e7evrilen sayfalar\u201d gibi ifadelerin yer almas\u0131ndan dolay\u0131 baz\u0131 \u00e2limler, m\u00eezan\u0131n d\u00fcnya hayat\u0131nda kullan\u0131lanlarda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u201ciki g\u00f6z\u00fc ve ortada dili\u201d bulunan bir alet oldu\u011funu kabul etmi\u015flerdir (Toprak, 2005, s. 211).<\/p>\n\n\n\n K\u0131yamet g\u00fcn\u00fc g\u00fcnah ve sevaplar\u0131n tart\u0131lmas\u0131n\u0131 temsil eden ve adaletin sembol\u00fc olarak kullan\u0131lan terazinin bir\u00e7ok el yazmas\u0131 kitapta tasvir edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir[18]<\/a> (Duran, 1992, s. 332). Bu kitaplarda cennet ve cehennem tasvirleri ile birlikte kullan\u0131lan terazi, mah\u015fer \u2013 son yarg\u0131 olarak k\u0131yamet ve ahiret ya\u015fant\u0131s\u0131 ile ili\u015fkilendirilmi\u015ftir (Harman, 2015, s. 359). Duvar resimlerinde de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z terazi tasvirlerinin kitap resimlerindekilerle benzer oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu tasvirlerde terazi \u00e7o\u011funlukla Liva-\u00fcl-hamd\u2019 a as\u0131l\u0131 \u015fekilde durmaktad\u0131r ve yan\u0131nda a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k \u015fekilde duran bir makas bulunmaktad\u0131r. Liva-\u00fcl-hamd\u2019\u0131, k\u0131yamette dirilecek ilk insan olan Hz. Muhammed\u2019in dirildikten sonra tutulaca\u011f\u0131 inanc\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu sebeple bu sancak Hz. Muhammed\u2019in sanca\u011f\u0131 olarak bilinir. Bu sanca\u011f\u0131n \u00fc\u00e7 yana a\u00e7\u0131lan kollar\u0131 \u00fczerinde s\u0131ras\u0131yla \u201cBismillahirahmanirahim (Rahman ve Rahim Allah\u2019\u0131n ad\u0131 ile)\u201d, \u201cElhamdulillahi Rabbil\u00e2lemin (Alemlerin Rabb\u0131 Allah\u2019a hamd olsun)\u201d ve \u201cLa ilahe illalah Muhammeden Resulallah (Allah\u2019tan ba\u015fka ilah yoktur, Muhammed Allah\u2019\u0131n el\u00e7isidir) <\/em>yaz\u0131lar\u0131 yer almaktad\u0131r (Harman, 2014, s.97). <\/p>\n\n\n\n Duvar resimlerinde cennet ve cehennem tasvirlerinin yan\u0131nda bulunan terazi tasvirleri\u00f6rnekleri Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 duvar\u0131nda alt seviyede yer alan panolar\u0131n birinde (Resim 48), Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 88), Denizli, Akk\u00f6y Yukar\u0131 Cami (H. 1294 \/ M. 1877-1878 ve H. 1326-1327 \/ M. 1909) hariminde (Resim 94), Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 95), Denizli, \u00c7ivril, Bulgurlar K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda, mahfilin alt\u0131na denk gelen yerde (Resim 108), Mu\u011fla, Seki Tekke Cami (?) do\u011fu cephede (Resim 251) ve Tokat, \u015eeyh Nasreddin (Nusret) T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 cephede (Resim 254) g\u00f6r\u00fclmektedir.Baz\u0131 tasvirlerde terazinin sa\u011f kefesi \u00fczerinde hilal, ters hilal, daire ve damla gibi \u015fekiller yer al\u0131r. Bu \u015fekiller insan\u0131n g\u00fcnah ve sevab\u0131n\u0131n tart\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu terazide hangisinin a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir (\u00c7al, 1987, s. 435-436). Ayr\u0131ca sol kefenin yan\u0131nda veya iki kefenin ortas\u0131nda a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k ve ortas\u0131nda damla gibi bir \u015fekil bulunan makas yer almaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra baz\u0131 kompozisyonlarda kefelerin ve sanca\u011f\u0131n \u00fczerinde bitkisel bezemeler de bulunmaktad\u0131r. Di\u011ferlerinden farkl\u0131 olarak Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami\u2019deki tasvirde sanca\u011f\u0131n kollar\u0131 aras\u0131nda, sol tarafta ters d\u00f6nm\u00fc\u015f bir hilal, sa\u011f tarafta siyah bir daire; sa\u011f kefe \u00fczerinde de bir \u00e7elenk yer almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1258 \/ M. 1842-1843) veBayburt, Da\u011f\u00e7at\u0131 K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1221 \/ M. 1806) mihrap duvar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen terazi tasvirleri ise tek ba\u015f\u0131na bir kompozisyon olu\u015fturmaktad\u0131r. Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Cami mihrab\u0131n\u0131 iki yandan s\u0131n\u0131rland\u0131ran duvar payelerinin do\u011fusunda, alt seviyede yer alan tasvir k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil ve mavi renklerden olu\u015fmaktad\u0131r ancak kompozisyon olduk\u00e7a harap durumda oldu\u011fundan detaylar se\u00e7ilememektedir (Resim 120). Bayburt, Da\u011f\u00e7at\u0131 K\u00f6y\u00fc Cami mihrab\u0131n\u0131n iki yan\u0131na simetrik olan yerle\u015ftirilen terazi kompozisyonunda ise k\u0131rm\u0131z\u0131, turuncu ve sar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Terazinin \u00fcst\u00fcnden iki yana sarkan \u00e7i\u00e7ekli dallar vard\u0131r. Bu dallar\u0131n cennetin \u00fcst\u00fcnde tasvir edilen t\u00fbba a\u011fac\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Terazi kefelerinin aras\u0131nda a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k b\u00fcy\u00fck bir makas tasviri bulunmaktad\u0131r (\u00d6zkan, 2013, s. 122) (Resim 75).<\/p>\n\n\n\n Terazinin Mescid-i Aksa ile birlikte betimlendi\u011fi \u00f6rnekler de vard\u0131r. Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda yer alan tasvir olduk\u00e7a \u015fematik \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tasvirde terazi; mavi, k\u0131rm\u0131z\u0131 ve ye\u015fil renklerden olu\u015fan cami \u00fczerinde durmaktad\u0131r. Terazinin sa\u011f kefesinde iki tane damla \u015fekli ve hilal g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Terazi kefelerinin alt\u0131nda ise k\u0131rm\u0131z\u0131 renkli alemler vard\u0131r. Bu kompozisyonun etraf\u0131 sar\u0131, k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil ve mavi renkli revaklarla \u00e7evrilidir (Resim 97). Trabzon, \u00c7aykara, Kabata\u015f K\u00f6y\u00fc Merkez Cami (19. y\u00fczy\u0131l) mihrap duvar\u0131nda, k\u00fcrs\u00fcn\u00fcn yukar\u0131s\u0131nda bulunan dikd\u00f6rtgen panodaki sembolik tasvirler aras\u0131nda yine terazi ve Mescid-i Aksa betimlemesi yer almaktad\u0131r. Dikd\u00f6rtgen pano ortadan ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, her pano kendi i\u00e7inde de b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sol taraf\u0131ndaki panonun i\u00e7 k\u0131sm\u0131nda, \u00fcst k\u0131s\u0131mda hurma a\u011fa\u00e7lar\u0131 orta k\u0131s\u0131mda Mescid-i Aksa, alt\u0131nda bir terazi ve iki yan\u0131nda a\u011fa\u00e7, bunlar\u0131n etraf\u0131nda da k\u00fc\u00e7\u00fck kubbeli yap\u0131lar yer almaktad\u0131r. Terazinin kefeleri aras\u0131nda a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k bir makas bulunmaktad\u0131r. Dikd\u00f6rtgenin sa\u011f taraf\u0131ndaki panoda kubbeli ve minareli yap\u0131lar yer almaktad\u0131r. Buradaki yap\u0131lar\u0131n ve kompozisyonun ne anlama geldi\u011fi bilinmemektedir (Resim 269).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinde yer alan makas tasvirleri terazi kompozisyonu i\u00e7inde betimlenmi\u015ftir. Makas\u0131n, k\u00f6t\u00fc s\u00f6zleri kesmek anlam\u0131na geldi\u011fi bilinmektedir (Duran, 1992, s. 332). \u00c7o\u011funlukla terazinin sol kefesi yan\u0131nda veya iki kefe ortas\u0131nda, a\u011fz\u0131 a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde ve ortas\u0131nda \u201cdamla gibi bir \u015fekil\u201d ile birlikte betimlenen makas tasvirinin, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc dilin susmas\u0131, g\u00fcnah ve sevaplar\u0131n konu\u015fmas\u0131 anlam\u0131nda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Dini yap\u0131lardaki duvar resimlerinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz makas tasvirlerinin 19. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015f \u00f6rnekleri Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 duvar\u0131nda alt seviyede yer alan panolar\u0131n birinde (Resim 48), Bayburt, Da\u011f\u00e7at\u0131 K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1221 \/ M. 1806) mihrab\u0131n\u0131n iki yan\u0131nda (Resim 75), Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 88), Denizli, Akk\u00f6y Yukar\u0131 Cami (H. 1294 \/ M. 1877-1878 ve H. 1326-1327 \/ M. 1909) hariminde (Resim 94), Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda (Resim 95), Denizli, \u00c7ivril, Bulgurlar K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) hariminin do\u011fu duvar\u0131nda, mahfilin alt\u0131na denk gelen yerde (Resim 108), Mu\u011fla, Seki Tekke Cami (?) do\u011fu cephesinde (Resim.298) ve Trabzon, \u00c7aykara, Kabata\u015f K\u00f6y\u00fc Merkez Cami (19. y\u00fczy\u0131l) mihrap duvar\u0131nda, k\u00fcrs\u00fcn\u00fcn yukar\u0131s\u0131nda bulunan dikd\u00f6rtgen panoda g\u00f6r\u00fclmektedir(Resim 251).<\/p>\n\n\n\n \u00c7ark\u0131felek, T\u00fcrk-\u0130slam sanat\u0131 bezeme program\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f en \u00f6nemli sembollerinden biridir. Kayna\u011f\u0131 \u00e7ok eski d\u00f6nemlere dayanan bu sembol, gamal\u0131 ha\u00e7 (svastika) motifinden geli\u015fmi\u015ftir ve farkl\u0131 yorumlar\u0131 bulunmaktad\u0131r (\u00c7etin, 2017, s. 356).<\/p>\n\n\n\n Bir\u00e7ok co\u011frafyada fakl\u0131 anlamlarda kullan\u0131lan \u00e7ark\u0131felek sembol\u00fc, genellikle g\u00f6ky\u00fcz\u00fc ile ili\u015fkilendirlerek kutsal bir anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r ve \u00fczerindeki \u00e7ark \u015fekli ile d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ifade etmektedir (Karama\u011fal\u0131, 1993, s. 259).<\/p>\n\n\n\n \u0130slam \u00f6ncesi T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde ise kozmolojik \u00f6zelli\u011fi ile \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Eski T\u00fcrk inanc\u0131nda g\u00f6k kubbenin demir veya alt\u0131n kaz\u0131k etraf\u0131nda y\u0131ll\u0131k d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra y\u0131ld\u0131zlar\u0131 ta\u015f\u0131yan g\u00f6k \u00e7ark\u0131n\u0131n d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc de varsay\u0131lm\u0131\u015f ve g\u00f6k kubbenin en alttaki \u00e7ark\u0131fele\u011fini bir \u00e7ift g\u00f6ksel ejderin \u00e7evirdi\u011fine inan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylikle mevsimler ve zaman kavram\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Petrogliflerde ba\u015flay\u0131p, Hun, G\u00f6kt\u00fcrk ve Uygur d\u00f6nemlerinde g\u00f6k \u00e7ark\u0131 olarak tasvir edilen bu motif ayn\u0131 zamanda Uygur Budist duvar resimlerinde bereket ve iyili\u011fin sembol\u00fc olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7ark\u0131felek motifi T\u00fcrklerin \u0130slamiyet\u2019i kabul etmesinden sonra da bereket ve iyili\u011fin sembol\u00fc olarak kullan\u0131lmaya devam etmi\u015ftir. \u00d6zellikle g\u00fcnl\u00fck kullan\u0131m e\u015fyalar\u0131 \u00fczerine, bereket getirsin diye, s\u0131kl\u0131kla \u00e7ark\u0131felek motifi i\u015flenmi\u015ftir (\u00c7etin, 2017, s. 356).<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrklerin \u0130slamiyet\u2019i kabul etmeleri ile birlikte farkl\u0131 yorumlamalarla kullan\u0131lan \u00e7ark\u0131felek motifi hat sanat\u0131 ve mezar ta\u015flar\u0131 \u00fczerinde de yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Hat sanat\u0131nda bir merkez etraf\u0131na Arap\u00e7a harflerle \u201cAllah\u201d, \u201cMuhammed\u201d, \u201cAli\u201d<\/em> isimlerinin yerle\u015ftirilmesiyle olu\u015fan kompozisyonlar\u0131nda sonsuzlu\u011fa g\u00f6nderme yap\u0131lmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 toplumunda semay\u0131 temsil eden kubbelerin ortas\u0131nda yap\u0131lan \u00e7ark\u0131felek sembol\u00fc, sonsuzlu\u011fu ve daimi hareketi simgelemektedir (\u00c7etin, 2017, s. 356-358).<\/p>\n\n\n\n \u00c7ark\u0131felek ile ilgili Karama\u011faral\u0131 (1993) \u015fu bilgilere yer vermektedir:<\/p>\n\n\n\n \u201c\u0130slam dininde Allah\u2019\u0131n bulundu\u011fu mek\u00e2n Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de \u201cNereye d\u00f6nerseniz d\u00f6n\u00fcn, Allah\u2019\u0131n y\u00fcz\u00fc oradad\u0131r.\u201d (Bakara, 115) \u015feklinde ifadesini bulur. Burada g\u00f6z, sonsuz olan \u00e2lemde bir daire, bir k\u00fcre meydana getirmek durumundad\u0131r. O halde \u0130slam metafizi\u011finde Allah insan\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 olan tasavvur g\u00fcc\u00fc ile L\u00e2-mek\u00e2n olarak bir k\u00fcre veya yuvarlak \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130bni Sina metafizi\u011finde, g\u00f6\u011f\u00fc hareket ettiren nefs ve ak\u0131ld\u0131r. Nefs ve ak\u0131ldan felekler do\u011far ve onlar dairevi ve sonsuz olarak hareket ederler. Bu dairevi hareketler g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. \u0130bni Sina her k\u00fcrenin bir nefsi olu\u015fturdu\u011funu, bunun da g\u00f6k cisimleri ile alakas\u0131 bulundu\u011funu ve ayk\u00fcresine kadar dokuz k\u00fcrenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r.\u201d (s. 259).<\/p>\n\n\n\n \u00c7ark\u0131felek, \u0130slam tasavvuf d\u00fc\u015f\u00fcncesinde de yer almaktad\u0131r. Tasavvufta \u00e7ark\u0131felek kendi etraf\u0131nda yanarak d\u00f6nmeyi, yanarken de kendi etraf\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatmay\u0131 sembolize eder (\u00c7etin, 2017, s. 357). Mevlevilerin d\u00f6nerek, daireler \u00e7izerek sema yapmas\u0131 ve Bekta\u015f\u00eelerin cem t\u00f6renlerinde olu\u015fturulan halka ile birlikte grup halinde eksenleri etraf\u0131nda d\u00f6nerek \u201cg\u00f6\u011fe (Tanr\u0131ya kavu\u015fma) y\u00fckselme\u201d inanc\u0131, Halvetilik, Rufailik gibi tarikatlarda zikir s\u0131ras\u0131nda daire \u015feklinin olu\u015fturulmas\u0131 gibi unsurlar tarikat e\u015fyalar\u0131 \u00fczerine \u00e7ark\u0131felek motifi i\u015fleme sonucunu do\u011furmu\u015ftur (Karama\u011fal\u0131, 1993, s.259-260). <\/p>\n\n\n\n \u00c7ark\u0131felek sembol\u00fc, Alevi \u2013 T\u00fcrkmen toplumundaki mezar ta\u015flar\u0131nda aslan fig\u00fcrleri ile birlikte tasvir edilmi\u015ftir. Burada aslan Hz. Ali\u2019 yi, \u00e7ark\u0131felek ise evren ile g\u00fcne\u015fi simgelemektedir (\u00c7etin, 2017, s. 357-358).<\/p>\n\n\n\n \u0130slam\u2019da, \u00e7ark\u0131felek gibi daire bi\u00e7imindeki baz\u0131 semboller, Allah\u2019\u0131n ba\u015f\u0131 ve sonu olmayan ve sonsuzu temsil eden bir halka \u015feklinde tasavvur edilmesinden dolay\u0131 kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f ve benimsenmi\u015ftir (Karama\u011fal\u0131, 1993, s.259-260). Bu sembol genel anlamda evrendeki her \u015feyin Allah a\u015fk\u0131 ile d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn sonsuz oldu\u011funu simgelemektedir. Ayr\u0131ca bu sonsuz d\u00f6ng\u00fc i\u00e7inde, Allah\u2019\u0131n sonsuz g\u00fcc\u00fcn\u00fcn de bir g\u00f6stergesidir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra zaman\u0131n ge\u00e7icili\u011fini, ayn\u0131 zaman\u0131 ayn\u0131 yerde s\u00fcrekli ya\u015faman\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011funu ifade etmektedir (\u00c7etin, 2017, s. 357).<\/p>\n\n\n\n \u0130slam \u00f6ncesi d\u00f6nemlerde de duvar resimlerine i\u015flenen \u00e7ark\u0131felek sembol\u00fc Osmanl\u0131 duvar resimlerinde, dini yap\u0131lar\u0131n tavan ve kubbelerinin merkezinin yan\u0131 s\u0131ra i\u00e7 ve d\u0131\u015f duvarlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n Tavan ve kubbe merkezlerindeki \u00e7ark\u0131felek sembol\u00fcn\u00fcn Manisa, Kula, Emre K\u00f6y\u00fc (Carullah Bin S\u00fcleyman) Cami (H. 954 \/ M. 1547-48) ve Makedonya, Kalkandelen (Tetovo) Alaca-Pa\u015fa Cami\u2019nde (H. 1249 \/ M. 1833-34) \u00f6rnekleri g\u00f6r\u00fclmektedir (Resim 222, 199).<\/p>\n\n\n\n Ayd\u0131n, Kuyucak Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri, g\u00fcney duvar\u0131ndaki \u00fcst k\u0131s\u0131mdaki panolar\u0131n birinde, daire i\u00e7inde mavi, k\u0131rm\u0131z\u0131, ye\u015fil renkli \u00e7ark\u0131felek motifi yer almaktad\u0131r. \u00c7ark\u0131felek motifinin yer ald\u0131\u011f\u0131 daireyi yine ayn\u0131 renklerde geometrik \u015fekiller \u00e7evrelemektedir (C\u00f6mertler Aktu\u011f ve Pekta\u015f, 2016, s. 14) (Resim 47). Buradakine benzer bir \u00e7ark\u0131felek tasviri de Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami\u2019nde (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) g\u00f6r\u00fclmektedir. Tasvirde mavi, k\u0131rm\u0131z\u0131 ve ye\u015fil renkleri kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Burada \u00e7ark\u0131fele\u011fin etraf\u0131n\u0131 bitkisel bezemelerden olu\u015fan bir daire \u00e7evrelemektedir (Resim 103). Denizli, \u00c7ivril, Bulgurlar K\u00f6y\u00fc Cami (18. ya da 19. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 duvar\u0131nda da S k\u0131vr\u0131mlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu daire i\u00e7erisinde mavi, sar\u0131, ye\u015fil, turuncu renklerden olu\u015fan \u00e7ark\u0131felek tasviri yer almaktad\u0131r (Pekta\u015f ve Alt\u0131ndirek, 2012, s. 329) (Resim 112). Konya, De\u015fdi\u011fin Ulu Cami (H. 1287-1288 \/ M. 1871) do\u011fu cephesinde ise gemi tasvirinin yan\u0131nda beyaz zemin \u00fczerine lacivert renkle yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ark\u0131felek tasviri bulunmaktad\u0131r (Resim 174).<\/p>\n\n\n\n Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami (H. 1282 \/ M. 1865) mahfilin bat\u0131 duvar\u0131nda bir pano i\u00e7erisinde beyaz zemin \u00fczerine \u00e7ark\u0131felek sembol\u00fc oldu\u011fu bilinmektedir (Karpuz, 2009, s. 1512-1513).<\/p>\n\n\n\n M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman birinin tepesi di\u011ferinin taban\u0131na ge\u00e7irilmi\u015f iki e\u015fkenar \u00fc\u00e7genden olu\u015fur ve alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z \u015feklindedir. Alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z motifi ise tarih \u00f6ncesi devirlerde bir\u00e7ok medeniyet taraf\u0131ndan farkl\u0131 anlamlarda kullan\u0131lan bir k\u00fclt ve inan\u00e7 sembol\u00fcd\u00fcr. Bu motifin ilk olarak kimler taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmemektedir ancak bu sembol\u00fcn bronz \u00e7a\u011f\u0131nda ve ta\u015f devrinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r[19]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z motifi, \u0130slamiyet \u00f6ncesi T\u00fcrklerde kullan\u0131lm\u0131\u015f olan \u201con iki hayvanl\u0131 T\u00fcrk takviminde\u201d bir bur\u00e7 simgesi olarak yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Mitolojik zamanlardan itibaren g\u00fc\u00e7 ve bereket sembol\u00fc olarak alg\u0131lanm\u0131\u015f, putperest toplumlar taraf\u0131ndan kutsal kabul edilmi\u015f ve tarih boyunca bir\u00e7ok toplum taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sebeple alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z her d\u00f6nemde farkl\u0131 anlamlar ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z ile ilgili, alt\u0131 y\u00f6n\u00fcn\u00fcn insan\u0131n y\u00fcz\u00fcn\u00fc, matematikte ilk m\u00fckemmel say\u0131y\u0131 temsil etti\u011fi, d\u00fcnyan\u0131n alt\u0131 g\u00fcnde yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bereket ve bollu\u011fu sembolize etti\u011fi, insan\u0131 k\u00f6t\u00fc g\u00fc\u00e7lerden koruyan t\u0131ls\u0131m oldu\u011fu gibi g\u00f6r\u00fc\u015fler bulunmaktad\u0131r (Pala, 2006, s. 524).<\/p>\n\n\n\n Yahudi toplumunda Magen[20]<\/a> David ad\u0131yla bilinen alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z, David krall\u0131\u011f\u0131na kadar uzanan umut ve inan\u00e7 dolu bir tarihin ve daha parlak bir gelecek inanc\u0131n\u0131n simgesi olmu\u015ftur. \u0130slam dininde peygamber oldu\u011funa inan\u0131lan Davud, Yahudi toplumunda Kral David do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7leri olan, \u00e7e\u015fitli ilahi ilhamlar alan ilahi sezgileri olan bir kral olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Rivayetlere g\u00f6re Kral David\u2019in kulland\u0131\u011f\u0131 kalkan\u0131n alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z \u015feklinde oldu\u011fu ya da kalkan\u0131n yuvarlak oldu\u011fu ve \u00fczerinde alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z motifinin oldu\u011fu kabul edilmektedir. Bu sebeple alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z Yahudi toplumunda sinagoglarda, \u0130branice el yazmas\u0131 metinlerde, kitap kapaklar\u0131nda, yang\u0131ndan korunmak i\u00e7in birahanelerde, gazete amblemlerinde, sembol olarak bayraklarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Yahudiler sava\u015f s\u0131ras\u0131nda \u00fczerinde Magen David i\u015flemesi olan kolluk ve g\u00f6\u011f\u00fcslerinin \u00fczerine rozetler takm\u0131\u015flard\u0131r (T\u00fcreli, 2011, s. 88-94).<\/p>\n\n\n\n H\u0131ristiyan sanat\u0131nda ise alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z motifi, \u00f6zellikle mimari bezeme unsuru olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir\u00e7ok Bizans kilisesinde oyma ve ah\u015fap kabartmalarda, fresklerde ve m\u00fch\u00fcrlerde s\u0131kl\u0131kla yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak zaman i\u00e7erisinde H\u0131ristiyanlar, alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z\u0131 yahudi sembol\u00fc olarak tan\u0131mlayarak bu \u015fekli kullanmay\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015f, bunun yerine be\u015f k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131za yer vermi\u015flerdir. Hristiyan toplumunda be\u015f kollu y\u0131ld\u0131z ise M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman olarak bilinmektedir (T\u00fcreli, 2011, s. 94-95).<\/p>\n\n\n\n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ise Hz. S\u00fcleyman\u2019\u0131n m\u00fch\u00fcr y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcne M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman ad\u0131 verilmektedir ve k\u00f6t\u00fc g\u00fc\u00e7lerden korunma anlam\u0131na gelmektedir (Bayram, 1993, s. 66). T\u00fcreli (2011) \u0130slam inan\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f hik\u00e2yesine \u015fu \u015fekilde yer vermi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n \u201cS\u00fcleyman tahta \u00e7\u0131kmas\u0131ndan sonra, Hebron ile Kud\u00fcs aras\u0131nda bir vadide bulunurken r\u00fczg\u00e2rlar, su, cinler ve hayvanlar \u00fczerinde h\u00e2kim olma iktidar\u0131n\u0131, bu d\u00f6rt \u00e2leme ait d\u00f6rt koruyucu melekten alm\u0131\u015ft\u0131. Her biri ona k\u0131ymetli bir ta\u015f verdi. O, bu ta\u015flar\u0131 tun\u00e7tan ve demirden yap\u0131lm\u0131\u015f bir y\u00fcz\u00fc\u011fe ge\u00e7irdi. \u0130yi cinlere verdi\u011fi emirlerini tun\u00e7la, k\u00f6t\u00fc cinlere verdiklerini ise demirle m\u00fch\u00fcrl\u00fcyordu. Bu y\u00fcz\u00fck onun parma\u011f\u0131nda oldu\u011fu s\u00fcrece cinler, herhangi bir zarar verme kabiliyetini kaybettikleri gibi ayr\u0131ca onun emirlerinde her i\u015fi yapmak zorunda kal\u0131rlard\u0131.\u201d (s. 95-96).<\/p>\n\n\n\n Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de ge\u00e7en 28 peygamber aras\u0131nda yer alan Hz. S\u00fcleyman\u2019 dan Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de \u00f6vg\u00fc ile bahsedildi\u011finden \u0130slamiyette ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yer bulmu\u015ftur (Bayram, 1991, s. 357). T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n girmesi Neml suresi ile olmu\u015ftur. Neml s\u00fbresi\u2019nin 15-40. ayetlerinde Hz. S\u00fcleyman ile bilgiler yer almaktad\u0131r. Bu ayetlere g\u00f6re Hz. S\u00fcleyman, ku\u015flara, hayvanlara, insanlara ve cinlere h\u00fckmeder, onlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131rd\u0131. Allah\u2019\u0131n Hz. S\u00fcleyman\u2019a verdi\u011fi insan\u00fcst\u00fc bir g\u00fcce ve ilme sahiptir (Bayram, 1993, s. 63).<\/p>\n\n\n\n \u00d6zel bir alt\u0131 k\u00f6\u015feli y\u0131ld\u0131z olan M\u00fch-\u00fc S\u00fcleyman Sel\u00e7uklular, Beylikler ve Osmanl\u0131lar zaman\u0131nda, g\u00fc\u00e7 ve saltanat simgesi olarak kaftan, sancak ve paralarda, nazardan korunmak i\u00e7in nazarl\u0131k, muska ve t\u0131ls\u0131ml\u0131 g\u00f6mleklerde, d\u00fc\u015fman kuvvetlerden korunmak i\u00e7in askeri objelerde, bolluk ve bereketi artt\u0131rmas\u0131 i\u00e7in tepsilerde, hastal\u0131klar\u0131 atlatmak i\u00e7in \u015fifa taslar\u0131nda, \u00f6l\u00fcn\u00fcn kabir azab\u0131ndan kurtulmas\u0131 ve ruhunun huzur i\u00e7inde olmas\u0131 i\u00e7in mezar ta\u015flar\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (T\u00fcreli, 2011, s. 133-134). Ayr\u0131ca M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman, \u0130slam tezyini sanatlar\u0131n\u0131n metal, ah\u015fap, mimari, dokuma gibi pek \u00e7ok alan\u0131nda bezeme olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulundu\u011fu yere \u015feytan\u0131n giremedi\u011fine dair halk inanc\u0131ndan dolay\u0131 ta\u015f, a\u011fa\u00e7, cam, k\u00e2\u011f\u0131t gibi y\u00fczeylerde merkezi motif olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine bu inan\u00e7la cami, tekke gibi mek\u00e2nlar\u0131n kubbe veya tavan nak\u0131\u015flar\u0131nda, kap\u0131 kanatlar\u0131 veya metal s\u00f6velerinde M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman desenleri bulunur. Anadolu Sel\u00e7uklular\u0131, Artuko\u011fullar\u0131 ve \u0130lhanl\u0131lar\u2019\u0131n eserlerinde \u00f6zellikle kubbelerin kilit ta\u015flar\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131lar\u2019da ise ba\u015fta hamam kubbe delikleri olmak \u00fczere mezar ta\u015flar\u0131, cami bezemelerinde, an\u0131tlar ve kemer kilit ta\u015flar\u0131yla \u00e7ini, seramik gibi mimari \u00f6\u011felerde \u015feytan\u0131 uzakla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla; mutfak e\u015fyalar\u0131nda, \u00e7e\u015fmelerde, sebillerde, tas, tepsi ve tabaklarda zehirlenmeye kar\u015f\u0131 t\u0131ls\u0131m niyetine; serpu\u015f ve mi\u011ffer gibi ba\u015fl\u0131klarda g\u00fc\u00e7 sembol\u00fc; giyim e\u015fyalar\u0131 ve tak\u0131larda h\u0131rz ve vefk olarak y\u00fczy\u0131llarca kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Pala, 2006, s. 526). Ayr\u0131ca kemerlerde kemerin \u00e7\u00f6kmemesi i\u00e7in; mezarlarda cesedin \u00e7\u00fcr\u00fcmemesi, hayvanlardan, b\u00f6ceklerden korunmak i\u00e7in, Allah\u2019\u0131n gazab\u0131ndan Allah\u2019a s\u0131\u011f\u0131nmak i\u00e7in; evlerde nazarl\u0131k ve saadet i\u00e7in; k\u00f6t\u00fc ruhlardan korunmak i\u00e7in, sava\u015flarda d\u00fc\u015fman kuvvetlerinden korunmak i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Bayram, 1993, s. 66).<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk sanat\u0131nda ba\u015fl\u0131ca motif olarak kullan\u0131lan M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n bazen i\u00e7ine Ashab-\u0131 Keyf\u2019in adlar\u0131, bazen de Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019den ayetler veya dualar yaz\u0131l\u0131 \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Aksel, 2015, s. 142).<\/p>\n\n\n\n M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n, Rufai, Mevlevi ve Bekta\u015fi tarikat bayraklar\u0131nda; Rufai, Bedevi ve Sa\u2019di tarikatlar\u0131n\u0131n serpu\u015flar\u0131nda da kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Serpu\u015flar\u0131n merkezindeki m\u00fch\u00fcr ile gayba g\u00f6nderme yap\u0131lmaktad\u0131r ve alt\u0131 kollu m\u00fchr\u00fcn u\u00e7lar\u0131 C\u00fcnnet\u00fc\u2019l-esmay\u0131 yani Allah\u2019\u0131n bin bir isminden en b\u00fcy\u00fck olan alt\u0131 ismi (Ferd, Hay, Kayyum, Hakem, Adl, Kuddus) i\u015faret etmektedir (Uz Ta\u015fkesen, 2011, s. 180).<\/p>\n\n\n\n M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman sembol\u00fc Osmanl\u0131 duvar resimlerinde de i\u015flenen konular arasd\u0131ndad\u0131r. Dini yap\u0131lar i\u00e7erisinde kubbe ve tavan merkezlerinde, pencere kemer y\u00fczeylerinde, i\u00e7 ve d\u0131\u015f duvarlarda bu motifin \u00f6rneklerine rastlanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin;Afyon, Sand\u0131kl\u0131 Ulu Cami (H. 780 \/ M. 1379)kubbe merkezinde de turuncu renkle yap\u0131lm\u0131\u015f bir M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman bulunmaktad\u0131r (Resim 1). Buradaki tasvir Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nin (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri, g\u00fcney duvar\u0131nda bulunan k\u0131rm\u0131z\u0131, mavi ve ye\u015fil renklerle yap\u0131lm\u0131\u015f tasvirle benzer kompozisyondad\u0131r (Resim 51). Buralardaki M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n kollar\u0131 aras\u0131nda ve etraf\u0131nda Ashab-\u0131 Kehf isimleri yer almaktad\u0131r (C\u00f6mertler Aktu\u011f ve Pekta\u015f, 2016, s. 13).<\/p>\n\n\n\n M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n bulundu\u011fu \u00f6nemli bir \u00f6rnek de Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc, Hac\u0131 Abdullah Halife Cami\u2019nde (19. y\u00fczy\u0131l)g\u00f6r\u00fclmektedir. Burada tasvir kuzey duvar\u0131 ve do\u011fu duvar\u0131 pencere kemer y\u00fczeyinde yer almaktad\u0131r. Kuzey duvar\u0131ndaki pencere kemerinde yer alan tasvir siyah renk ile yap\u0131lm\u0131\u015f ve pencere ni\u015fi iki kenarda k\u00f6\u015feleri noktal\u0131 zikzak \u015feklinde bord\u00fcr ile \u00e7evrelenmi\u015f, bord\u00fcrlerin aras\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 renkli k\u0131vr\u0131k dal motifi ile doldurulmu\u015ftur (Resim 124). Do\u011fu duvar\u0131ndaki pencere kemer y\u00fczeyinin ortas\u0131na k\u0131rm\u0131z\u0131 renkle yap\u0131lm\u0131\u015f M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n etraf\u0131na siyah konturlar \u00e7evrilmi\u015ftir. Y\u0131ld\u0131z\u0131n etraf\u0131nda \u00e7evrili mavi renkli dairenin ortas\u0131nda siyah renk ile yap\u0131lm\u0131\u015f bitkisel bezemeler yer almaktad\u0131r. M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n iki taraf\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru kandiller sarkmaktad\u0131r (\u0130ltar, 2014, s. 71,74) (Resim 125).<\/p>\n\n\n\n Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nin (H. 1258 \/ M. 1842-1843) bat\u0131 duvar\u0131n\u0131n \u00fcst k\u0131sm\u0131nda da bir madalyonun i\u00e7erisinde k\u0131rm\u0131z\u0131 ve mavi renkle yap\u0131lm\u0131\u015f M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131 on iki kollu y\u0131ld\u0131z \u00e7evrelemektedir (Resim 119). Yine bat\u0131 duvar\u0131nda yer alan cami kompozisyonunda, kubbeninin \u00fczerindeki iki madalyonun i\u00e7inde M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman tasviri oldu\u011fu bilinmektedir. Bu madalyonlar\u0131 birer hilal motifi \u00e7evrelemektedir. Buradaki resimlerin \u00fczeri mavi toz boya ile kapat\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan resimler \u00e7ok fazla se\u00e7ilememektedir (Pekta\u015f ve C\u00f6mertler Aktu\u011f, 2013, s. 93). Konya, H\u00fcy\u00fck, \u00c7avu\u015f Cami\u2019nde (19. y\u00fczy\u0131l) de harimde cami tasvirinin alt k\u0131sm\u0131nda yer alan M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman turuncu renk ile yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca burada terazi, selvi ve k\u0131l\u0131\u00e7 tasvirleri bulunmaktad\u0131r (Karpuz, 2009c, s. 1885) (Resim 173). Konya, De\u015fdi\u011fin Ulu Cami\u2019nin (H. 1287-1288 \/ M. 1871) d\u0131\u015fta do\u011fu cephesinde yer alan gemi tasvirinin sol taraf\u0131nda lacivert renkle yap\u0131lm\u0131\u015f M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman sembol\u00fc tasviri vard\u0131r (Resim 174). Ayr\u0131ca harimde de bir\u00e7ok M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman sembol\u00fc tasviri oldu\u011fu bilinmektedir (Karpuz, 2009c, s. 1733).<\/p>\n\n\n\n \u0130\u00e7ine ya\u011f konularak bir fitil arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yanan eski ayd\u0131nlatma arac\u0131 olan kandil, Fars\u00e7a \u00e7era\u011f, Arap\u00e7a sir\u00e2c ve misb\u00e2h olarak bilinir (S\u00f6zen ve Tanyeli, 2014, s. 157; Bozkurt, 2001, s. 299).<\/p>\n\n\n\n Kandil bir e\u015fya olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u0130slam dininde \u00f6nemli bir yere sahiptir. Kandil \u201cAllah\u2019\u0131n nuru\u201d<\/em> anlam\u0131na gelen sembolik bir nesnedir. Bununla ilgili Kur\u2019an- Kerim\u2019de \u015fu bilgiler yer almaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n \u201cAllah, g\u00f6klerin ve yerin n\u00fbrudur. Onun n\u00fbrunun hali, i\u00e7inde fitil bulunan lamba gibidir. Lamba, camdand\u0131r. Cam da bir inci y\u0131ld\u0131z gibidir. O, m\u00fcbarek bir a\u011fa\u00e7 olan zeytinden tutu\u015fturulmaktad\u0131r. (Bu a\u011fa\u00e7, da\u011f\u0131n) ne do\u011fusunda, ne de bat\u0131s\u0131ndad\u0131r, (da\u011f\u0131n tam \u00fcst\u00fcnde ve ortas\u0131ndad\u0131r). Ya\u011f\u0131, ate\u015fle yak\u0131lmasa bile hemen hemen neredeyse \u0131\u015f\u0131k verecektir. N\u00fbr \u00fcst\u00fcne n\u00fbr. Allah, diledi\u011fini n\u00fbruna ula\u015ft\u0131r\u0131r. Allah, insanlara b\u00f6ylece \u00f6rnekler verir. Allah, her\u015feyi bilendir\u201d (Kur\u2019an-\u0131 Kerim: (Nur) 24: 35). \u201cBu \u015fekilde onlar\u0131 iki g\u00fcnde, yedi g\u00f6k olmak \u00fczere yerine koydu, her g\u00f6\u011fe de i\u015fini (kendisinde nelerin meydana gelece\u011fini vahiy etti. Yak\u0131n g\u00f6\u011f\u00fc, kandillerle donatt\u0131k ve koruduk. \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bular, o \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olan ve her\u015feyi bilenin belirlemesi ile olmaktad\u0131r\u201d (Kur\u2019an-\u0131 Kerim: (Fussilet) 41: 12). \u201cYemin olsun ki, Biz o yak\u0131n, al\u00e7ak g\u00f6\u011f\u00fc tak\u0131m tak\u0131m kandillerle donat\u0131p s\u00fcsledik. Onlar\u0131, \u015feytanlar i\u00e7in atmalar yapt\u0131k. Onlar i\u00e7in \u00e7\u0131lg\u0131n ate\u015f azab\u0131n\u0131 haz\u0131rlad\u0131k\u201d (Kur\u2019an-\u0131 Kerim: (Mulk) 67: 5). \u201cEy Peygamber! Biz, seni halka \u015fahit, hem bir m\u00fcjdeci, hem de bir uyar\u0131c\u0131, olarak g\u00f6nderdik. (Biz seni, ayr\u0131ca) Allah\u2019\u0131n izniyle, Onun yoluna davet eden bir davet\u00e7i ve n\u00fbrlar sa\u00e7an bir kandil olarak (da g\u00f6nderdik)\u201d (Kur\u2019an-\u0131 Kerim: (Azhab) 33: 45-46).<\/p>\n\n\n\n Kandilin \u0130slam\u2019daki yerinin d\u0131\u015f\u0131nda tarikatlarda da sayg\u0131n bir yeri vard\u0131r. Bekta\u015fi tarikat\u0131nda ate\u015fe, oca\u011fa ve \u00e7era\u011fa sayg\u0131 g\u00f6sterdiklerinden, kandile de sayg\u0131 g\u00f6stermektedirler. Cem ayinlerinde \u00e7era\u011f\u0131 sembolize eden bir tek kandil ya da mum yak\u0131lmaktad\u0131r (G\u00f6kta\u015f Kaya, 2006, s. 212).<\/p>\n\n\n\n Aleviler de g\u00fcne\u015fi ve ate\u015fi \u00f6nemli bir yere koyarlar. G\u00fcne\u015f, Hz. Ali\u2019yi temsil etmektedir. Onlar i\u00e7in ate\u015fin babas\u0131 g\u00fcne\u015ftir ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta kandil i\u00e7ine girmi\u015ftir. Bu sebeple kandil kutsal bir nesne haline gelmi\u015ftir (Aksel, 2015, s. 34).<\/p>\n\n\n\n Aksel (2015) kandille ilgili \u015fu bilgilere yer vermektedir:<\/p>\n\n\n\n \u201cAlevi \u2013 Bekta\u015fi inanc\u0131na g\u00f6re d\u00fcnya yarat\u0131lmadan \u00f6nce ye\u015fil kandildeki Hak, Muhammed, Ali aras\u0131ndaki esrar, Peygamberin zuhurundan sonra meydana \u00e7\u0131km\u0131\u015f, bu esrara Ehl-i Beyt ile 40 ki\u015fi kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, bunlar\u0131n 40\u2019\u0131 bir, biri 40\u2019t\u0131r. Zahiri taattan el yumu\u015flard\u0131r. Bu mezhep a\u015fk-\u0131 ilahi ile yo\u011frulmu\u015f, Caferi ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f, onun i\u00e7in k\u0131rk makam\u0131 k\u0131rk budak \u00e7\u0131ra\u011f\u0131 ile ayd\u0131nlatm\u0131\u015ft\u0131r\u201d (s. 36).<\/p>\n\n\n\n \u0130slam ve T\u00fcrk sanat\u0131nda kandil motifi \u00e7ok fazla ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Cami mihraplar\u0131nda, mihrapl\u0131 seccadelerde ve kilimlerde, mezar ta\u015flar\u0131nda realist \u00fcsluplarda veya stilize edilerek kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Aksel, 2015, s.32; Bozkurt, 2001, s. 300; Cantay, 1991, s. 498).<\/p>\n\n\n\n Mihraplarda g\u00f6r\u00fclen kandiller baz\u0131 yap\u0131larda tek, baz\u0131 yap\u0131larda birden fazla olarak tasvir edilmi\u015ftir. Ayd\u0131n, Kuyucak Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l), Denizli Ac\u0131payam Yaz\u0131r K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1217 \/ M. 1802-1803), Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884), Denizli, Akk\u00f6y Yukar\u0131 Cami (H. 1294 \/ M. 1877-1878 ve H. 1326-1327 \/ M. 1909), Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1258 \/ M. 1842-1843), \u0130zmir, K\u0131lc\u0131zade Mehmet A\u011fa Cami (H. 1225-1226 \/ M. 1811), Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami (H. 1282 \/ M. 1865), K\u00fctahya, Tav\u015fanl\u0131, Kur\u015funlu Cami (H. 1304 \/ M. 1871)mihraplar\u0131nda perde motifi aras\u0131ndan sarkan kandil kompozisyonlar\u0131 yer almaktad\u0131r (Resim 52, 82, 90, 93, 117, 154, 171, 191). Bunlardan baz\u0131lar\u0131nda, kandilin iki taraf\u0131nda selvi a\u011fac\u0131, g\u00fcl gibi bitkisel bezemeler g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayd\u0131n, Kuyucak Kayran K\u00f6y\u00fc Camimihrab\u0131nda kandilin iki yan\u0131nda selvi a\u011fac\u0131 (Resim 52),Denizli, K\u00fcnar K\u00f6y\u00fc Camimihrab\u0131nda kandilin iki yan\u0131nda g\u00fcl demetleri (Resim 117), Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami mihrab\u0131nda \u00e7ok ince bir perde ve i\u00e7 k\u0131s\u0131mda iki yanda uzun ince dallar g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken (Resim 171), <\/strong>\u0130zmir, K\u0131lc\u0131zade Mehmet A\u011fa Cami mihrab\u0131nda di\u011ferlerinden farkl\u0131 olarak perdenin iki kanad\u0131n\u0131n alt taraf\u0131nda g\u00fcller ve mavi k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7i\u00e7ekler, kandilin alt k\u0131sm\u0131nda bir orman manzaras\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu manzaran\u0131n iki taraf\u0131ndan yukar\u0131ya do\u011fru y\u00fckselen ince sapl\u0131 iki\u015fer \u00e7i\u00e7ek, ortadaki kandil tasvirine do\u011fru y\u00f6nelmi\u015ftir (Resim 154) (Kuyulu, 1994, s. 154).<\/p>\n\n\n\n Ayd\u0131n, Cincin Cihano\u011flu (Hac\u0131 Abd\u00fclaziz Efendi) Cami (H. 1199-1200 \/ M. 1785) ve Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc, Hac\u0131 Abdullah Halife Cami (19. y\u00fczy\u0131l) mihrab\u0131nda yer alan kompozisyonlarda ise perde motifi yoktur. Ancak Ayd\u0131n, Cincin Cihano\u011flu (Hac\u0131 Abd\u00fclaziz Efendi) Cami mihrab\u0131nda kandilin \u00fcst k\u0131sm\u0131nda ve iki yan\u0131nda renkli bezemeler yer al\u0131r. Yanlardaki mavi renkli bezemeler stilize edilmi\u015f perde motifi olarak da yap\u0131lm\u0131\u015f olabilir. Her iki camide yer alan kandil motiflerinin iki yan\u0131nda, \u015famdan \u00fczerinde duran, b\u00fcy\u00fck boyutlu, yanar vaziyette iki mum tasvir edilmi\u015ftir (\u00dclk\u00fc, 2016, s. 288; \u0130ltar, 2014, s. 74) (Resim 43, 135).<\/p>\n\n\n\n Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami (H. 1282 \/ M. 1865) ve Konya, De\u015fdi\u011fin Ulu Cami\u2019nde (H. 1287-1288 \/ M. 1871) ise mihrabiyelerde ve mihrap ni\u015fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verilerek bunlar\u0131n ortas\u0131na yine kandil tasviri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami son cemaat yerindeki mihrabiye ni\u015fi i\u00e7erisinde zincirle as\u0131l\u0131 \u015fekilde duran kandil tasviri bulunmaktad\u0131r (Karpuz, 2009b, s. 1512-1513) (Resim 170). Konya, De\u015fdi\u011fin Ulu Camihariminde, mihrab\u0131n sa\u011f\u0131nda mihrap ni\u015fi g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verilerek ortas\u0131na as\u0131l\u0131 \u015fekilde betimlenmi\u015f, sar\u0131 ve kahverengi renklerinden olu\u015fan bir kandil tasviri yer al\u0131r (Karpuz, 2009c, s. 1734) (Resim 175).<\/p>\n\n\n\n Mihrap ve mihrabiyelerin d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lar\u0131n farkl\u0131 yerlerinde de kandil tasvirlerine rastlanmaktad\u0131r. Bayburt, Da\u011f\u00e7at\u0131 K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nin (H. 1221 \/ M. 1806) g\u00fcney, bat\u0131 ve do\u011fu duvarlar\u0131nda onikili ve \u00fc\u00e7erli gruplar halinde kandil tasvirleri yer almaktad\u0131r. G\u00fcney duvar\u0131n en \u00fcst k\u0131sm\u0131nda on iki kandil motifi zincirlerle tavandan as\u0131l\u0131ym\u0131\u015f gibi tasvir edilmi\u015ftir. Zincirleri ile k\u0131rm\u0131z\u0131ya boyanm\u0131\u015f kandiller i\u00e7erisinden \u00e7\u0131kan g\u00fcller i\u015flenmi\u015ftir. Caminin bat\u0131 ve do\u011fu duvarlar\u0131nda, Osman, Hasan, Ali, H\u00fcseyin yazan madalyonlar aras\u0131nda \u00fc\u00e7l\u00fc kandil tasvirleri yer almaktad\u0131r (\u00d6zkan, 2013, s. 122-123) (Resim 74). Buradakilere benzer tasvirler Trabzon, S\u00fcrmene-G\u00fcltepe K\u00f6y\u00fc Yukar\u0131 Kefeli Mahallesi Cami\u2019nde (H. 1283-1284 \/ M. 1867 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce) de g\u00f6r\u00fclmektedir (Resim 271-273). Trabzon, \u00c7aykara, Kabata\u015f K\u00f6y\u00fc Merkez Cami (H. 1289 \/ M. 1872-1873) harim duvarlar\u0131nda da, duvar\u0131 iki yatay b\u00f6l\u00fcme ay\u0131ran yaz\u0131 ku\u015fa\u011f\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya sark\u0131t\u0131lm\u0131\u015f \u015fekilde belirli aral\u0131klarla yap\u0131lm\u0131\u015f kandil tasvirleri bulunmaktad\u0131r (\u0130nce, 2004, s. 230) (Resim 267). Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc Hac\u0131 Abdullah Halife Cami (19. y\u00fczy\u0131l)do\u011fu duvar\u0131 pencere kemer y\u00fczeyinde M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman\u2019\u0131n iki taraf\u0131nda as\u0131l\u0131 \u015fekilde duran kandil tasviri g\u00f6r\u00fclmektedir (Resim 125). Kompozisyon burada daha \u00f6nce kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir konumda ve farkl\u0131 bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kompozisyon Kur\u2019an\u2019da yer alan Furkan s\u00fbresi 61. \u00e2yeti akla getirmektedir: \u201cG\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde y\u0131ld\u0131zlar yaratan, i\u00e7ine bir kandil ve \u0131\u015f\u0131k veren bir ay yerle\u015ftiran Zat, ne y\u00fccedir!\u201d. <\/em>Burada sanat\u00e7\u0131 pencereden giren \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 \u201cilahi n\u00fbr\u201d ile b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmi\u015f olabilir. Manisa, Kula, Emre K\u00f6y\u00fc (Carullah Bin S\u00fcleyman) Cami (H. 954 \/ M. 1547-48) kubbe ete\u011finde yer alan pencere resimlerinin yan taraflar\u0131nda yer alan \u015fehir manzaralar\u0131n\u0131n her birinin \u00fczerinde zincirlerle sark\u0131t\u0131lm\u0131\u015f kandil tasviri yer almaktad\u0131r (Resim 215). Burada da yine farkl\u0131 bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclen kandiller, pencere tasvirlerinin yan\u0131nda yer almas\u0131ndan dolay\u0131 \u015fehir manzaralar\u0131n\u0131n d\u00e2hilinde de\u011fil de, mek\u00e2n\u0131 yani harimi ayd\u0131nlatan \u201cilahi n\u00fbru\u201dyans\u0131tm\u0131\u015f olabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada yer alan \u015fehir kesitleri ile i\u00e7eriden d\u0131\u015far\u0131y\u0131 seyrediyormu\u015f g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n Arap\u00e7a \u015fem (mum) kelimesinden, Fars\u00e7a -dan ekiyle yap\u0131lan \u015fem\u2019dan (\u015famdan) \u201cmum ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 ayd\u0131nlatma arac\u0131\u201d anlam\u0131na gelmektedir. Kollar\u0131n\u0131n ucundaki tablalara lamba veya kandil konulan birka\u00e7 kollu seyyar lambal\u0131klar da halk aras\u0131nda \u015famdan veya \u00e7\u0131rakma\/\u00e7\u0131rakman (Far. \u00e7era\u011f- p\u00e2 \u201c\u0131\u015f\u0131k aya\u011f\u0131\u201d) olarak da bilinir. \u00c7e\u015fitli boyda ve \u015fekillerde bak\u0131r, bronz, pirin\u00e7, g\u00fcm\u00fc\u015f ve alt\u0131n gibi malzemelerden yap\u0131lan \u015famdan manevi ayd\u0131nlatmay\u0131 temsil etmektedir. \u015eamdan, Musevilik ba\u015fta olmak \u00fczere her dinde \u00f6zel bir de\u011fer ve sembolik anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r (Bozkurt, 2010, s. 328-329). \u00d6nceleri mihrab\u0131n iki yan\u0131na konulan bir ayd\u0131nlatma arac\u0131 olarak kullan\u0131lan \u015famdanlar, zamanla camilerin vazge\u00e7ilmez bir unsuru haline gelmi\u015f ve elektiri\u011fin g\u00fcnl\u00fck hayata girmesinden sonra da tepesine mum yerine ampul tak\u0131larak yine mihrab\u0131n yanlar\u0131na ve k\u0131ble duvar\u0131 dibindeki eski yerlerine konulmu\u015ftur. Daha \u00e7ok selatin camilerinde bulunan b\u00fcy\u00fck \u015famdanlar, Berat mumu denilen, Berat geceleri sabaha kadar k\u0131l\u0131nan Berat namaz\u0131 boyunca \u0131\u015f\u0131k vermesi i\u00e7in yak\u0131lan, 1-2 m. uzunlu\u011fundaki kal\u0131n mumlar\u0131n dikilmesi i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Bozkurt, 2010, s. 329).<\/p>\n\n\n\n \u015eamdanlar, tasavvufta ve tarikat ya\u015fam\u0131nda da sembolik anlamlar ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar (G\u00f6kta\u015f Kaya, 2006, s. 211). Alevi ve Bekta\u015filerde ate\u015fe, oca\u011fa ve \u00e7era\u011fa b\u00fcy\u00fck sayg\u0131 vard\u0131r. \u00c7era\u011fla ilgili inan\u0131\u015fa g\u00f6re; insan tarikata girmeden \u00f6nce karanl\u0131ktad\u0131r ve tarikata girdikten sonra \u00e7era\u011f\u0131n ayd\u0131nland\u0131\u011f\u0131 gibi ayd\u0131nlanaca\u011f\u0131d\u0131r. \u015eamdan da bu sebepten dolay\u0131 \u00f6nemlidir (G\u00f6kta\u015f Kaya, 2006, s. 212).<\/p>\n\n\n\n Hac\u0131 Bekta\u015f Derg\u00e2h\u0131\u2019na ait \u015famdanlar\u0131n k\u0131rk kolu vard\u0131r. K\u0131rkbudak olarak bilinen bu \u015famdanlar K\u0131rk \u0130mam\u0131 sembolize ederler (Karama\u011faral\u0131, 1973, s. 250). K\u0131rkbudak \u015famdanlar\u0131n Nevruz ve 10 Muharrem t\u00f6renlerinde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve K\u0131rklar Meydan\u0131\u2019nda manevi bir inanc\u0131n sembol\u00fc olarak K\u0131rk Abdal\u2019lar i\u00e7in yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir (Aksel, 2015, s. 36; G\u00f6kta\u015f Kaya, 2006, s. 212). K\u0131rkbudak \u015famdanlar birer b\u00fcy\u00fck a\u011fa\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndedir ve Alevi \u2013 Bekta\u015fi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde a\u011fa\u00e7 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. A\u011fa\u00e7 onlara g\u00f6re yeniden dirilmenin sembol\u00fcd\u00fcr (G\u00f6kta\u015f Kaya, 2006, s. 215-216).<\/p>\n\n\n\n Camilerde mihrab\u0131n iki yan\u0131na konulan \u015famdanlar, 19. y\u00fczy\u0131l camilerindeki duvar resimlerinde de mihrab\u0131n iki yan\u0131nda tasvir edilmi\u015ftir. Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc Hac\u0131 Abdullah Halife Cami\u2019nde (19. y\u00fczy\u0131l) mihrap ni\u015findeki kandil tasvirinin iki yan\u0131nda, \u00fczerinde sar\u0131 renkli yanar \u015fekilde mum olan mavi renkli \u015famdan tasvirleri yer almaktad\u0131r (Resim 135). Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami\u2019nde (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) de mihrab\u0131n sol taraf\u0131nda \u015famdan tasvirleri yer al\u0131r. Burada bir k\u00fcrs\u00fc \u00fczerinde yer alan tasvir, ayakl\u0131 bir masa \u00fczerinde belirli aral\u0131klarla duran \u00fc\u00e7 \u015famdandan olu\u015fmaktad\u0131r. \u015eamdanlarda mumlar ve aralar\u0131nda bitkisel bezemeler vard\u0131r. Bu tasvir K\u00e2be tasvirinin alt\u0131nda yer almaktad\u0131r (\u00c7akmak, 1995, s. 534) (Resim 104). Ayd\u0131n, Cincin Cihano\u011flu (Hac\u0131 Abd\u00fclaziz Efendi) Cami (H. 1199-1200 \/ M. 1785) i\u00e7erisinde pencere al\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, bir kartu\u015f i\u00e7erisindeki madalyonda be\u015f kollu \u015famdan tasviri bulunmaktad\u0131r (\u00dclk\u00fc, 2016, s. 284) (Resim 39).<\/p>\n\n\n\n Camilerin yan\u0131 s\u0131ra Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi\u2019nde (14. y\u00fczy\u0131l) de \u015famdan tasvirine rastlanmaktad\u0131r. T\u00fcrbenin do\u011fu duvar\u0131nda, \u00fczerine mum koymak i\u00e7in yer alan \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131n\u0131n iki taraf\u0131nda, \u00fczerinde mum dikili ince uzun ve zarif iki \u015famdan tasvir edilmi\u015ftir. Ancak \u015famdanlardan bat\u0131daki silinmi\u015ftir (\u00c7al, 1993, s. 295) (Resim 265).<\/p>\n\n\n\n Mushaf s\u00f6zl\u00fckte \u201cbir araya getirilip ba\u011flanm\u0131\u015f yaz\u0131l\u0131 sayfalar\u201d anlam\u0131na gelmektedir. Mushaf, \u0130slam\u2019da Kur\u2019an-\u0131 Kerim i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r (Ma\u015fal\u0131, 2006, s. 242).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 dini yap\u0131lar\u0131ndan Bayburt, Da\u011f\u00e7at\u0131 K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nde (H. 1221 \/ M. 1806) mihrab\u0131n iki yan\u0131nda, as\u0131l\u0131 \u015fekilde betimlenmi\u015f mushaf kab\u0131 tasvirleri yer almaktad\u0131r. Sar\u0131 ve ye\u015fil renklerde yap\u0131lm\u0131\u015f olan mushaf kaplar\u0131n\u0131n alt\u0131ndan p\u00fcsk\u00fcller sarkmaktad\u0131r (\u00d6zkan, 2013, s. 122) (Resim 74).<\/p>\n\n\n\n G\u00fcne\u015f, ay ve y\u0131ld\u0131z kozmik tasvirler olarak yorumlanmaktad\u0131r (\u0130ltar, 2014, s. 78). Tek ba\u00ad\u015f\u0131\u00adna \u0131s\u0131, \u0131\u015f\u0131k ve ya\u00ad\u015fam kay\u00adna\u00ad\u011f\u0131\u00ad olan g\u00fcne\u015f, g\u00fc\u00adc\u00fcn ve ye\u00adnil\u00admez\u00adli\u00ad\u011fin sem\u00adbo\u00adl\u00fc\u00add\u00fcr. Ay ise g\u00fc\u00adne\u015f\u00adten al\u00add\u0131\u00ad\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131k\u00adla ka\u00adran\u00adl\u0131\u00ad\u011f\u0131 ay\u00add\u0131n\u00adla\u00adtan\u00add\u0131r. Ge\u00adnel\u00adlik\u00adle koz\u00admo\u00adlo\u00adjik an\u00adlam\u00adda kullan\u0131lan bu motiflerin tasavvufta da anlamlar i\u00e7ermektedir. \u00d6rne\u011fin; g\u00fc\u00adne\u015f Allah\u2019\u0131, g\u00fc\u00adne\u015f\u00adten al\u00add\u0131\u00ad\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131\u00ad\u011f\u0131 yan\u00ads\u0131\u00adtan ay Hz. Mu\u00adham\u00admed\u2019i, y\u0131l\u00add\u0131z\u00adlar ise as\u00adha\u00adb\u0131\u00adn\u0131 ve di\u00ad\u011fer pey\u00adgam\u00adber\u00adle\u00adri temsil eder\u00adler. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ay, k\u00fc\u00adf\u00fcr ka\u00adran\u00adl\u0131\u00ad\u011f\u0131\u00adn\u0131 gi\u00adde\u00adren \u015fe\u00adri\u00ada\u00adte, g\u00fc\u00adne\u015f tek bir ha\u00adki\u00adka\u00adte, y\u0131l\u00add\u0131z\u00adlar da ta\u00adri\u00adkat\u00adla\u00adra de\u00adla\u00adlet eder (G\u00f6kg\u00f6z, 2008, s. 43). Ayr\u0131ca Alevilerde g\u00fcne\u015f, Hz. Ali\u2019yi temsil etmektedir (Aksel, 2015, s. 34).<\/p>\n\n\n\n Sel\u00ad\u00e7uk\u00adlu\u00adlar\u00adda g\u00fc\u00adne\u015f, ay ve y\u0131l\u00add\u0131z mo\u00adtif\u00adle\u00adri\u00adnin in\u00adsan ba\u00ad\u015f\u0131 \u015fek\u00adlin\u00adde\u00ad \u00f6rnekleri bulunmaktad\u0131r. G\u00fc\u00adne\u015f ge\u00adnel\u00adlik\u00adle et\u00adra\u00adf\u0131n\u00adda \u0131\u015f\u0131n\u00adlar ile in\u00adsan ba\u00ad\u015f\u0131 \u015fek\u00adlin\u00adde ve\u00adril\u00admi\u015f, bu ba\u015f\u00adlar ba\u00adzen tek, ba\u00adzen de ka\u00add\u0131n ve er\u00adkek iki\u00adli ola\u00adrak g\u00f6s\u00adte\u00adril\u00admi\u015f\u00adler\u00addir (G\u00f6kg\u00f6z, 2008, s. 42).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinde de kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan g\u00fcne\u015f, ay ve y\u0131ld\u0131z tasviri Giresun, Tekke K\u00f6y\u00fc Hac\u0131 Abdullah Halife Cami\u2019nde (19. y\u00fczy\u0131l) harimin bat\u0131 duvar\u0131nda birlikte g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130kinci kemer g\u00f6z\u00fcnde g\u00fcl demetinin sa\u011f\u0131nda \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7ar vaziyette ay ve y\u0131ld\u0131z resmi, solunda i\u00e7i insan siluetini and\u0131ran \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7ar vaziyette g\u00fcne\u015f tasviri; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kemer g\u00f6z\u00fcn\u00fcn sa\u011f\u0131nda daha stilize bir ay y\u0131ld\u0131z resmi, solunda da yine \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7ar vaziyette g\u00fcne\u015f tasviri yer al\u0131r (\u0130ltar, 2014, s. 78) (Resim 132-133). <\/p>\n\n\n\n Mezar ta\u015flar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra rulo ve levhalarda tarikat sanat\u0131n\u0131 yans\u0131tan \u00f6nemli \u00f6rneklerdir. \u0130\u00e7erisinde minyat\u00fcrlerin bulundu\u011fu bu rulo ve levhalar, k\u00f6y ve \u015fehirleri dola\u015fan \u015feyh ve dervi\u015flerin, ayin ve merasimlerini halka \u00f6\u011fretebilmek i\u00e7in yan\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 ara\u00e7lard\u0131r. Minyat\u00fcrler, tarikatlar\u0131n ayin ve merasimlerinin yan\u0131 s\u0131ra onlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrlerini, ya\u015fam tarz\u0131n\u0131, k\u0131l\u0131k k\u0131yafetini de bize aktarmaktad\u0131r. \u0130\u00e7inde sufilerin ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk minyat\u00fcrlerinde en \u00e7ok kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan Mevlevilik\u2019tir. \u00d6rne\u011fin; Mevlana Celaleddin Rumi\u2019nin hayat\u0131n\u0131 anlatan Menakt\u0131b-\u0131 Sevak\u0131b (TSMK, R. 1479) ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan yazman\u0131n, 14b sayfas\u0131nda dervi\u015f fig\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r. Dervi\u015f yar\u0131 \u00e7\u0131plak bir \u015fekilde belden a\u015fa\u011f\u0131s\u0131na kadar \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f, s\u0131rt\u0131nda bir post, belinde ku\u015fak ve buna bir \u00e7anta as\u0131l\u0131 \u015fekilde tasvir edilmi\u015ftir. Ba\u015f\u0131nda beyaz bir ba\u015fl\u0131k, kula\u011f\u0131nda meng\u00fc\u015f, elinde ise bir nefir tutmaktad\u0131r. Yan\u0131nda da bir ke\u015fk\u00fcl bulunur. Bu sahnede gezgin dervi\u015flerin genel olarak yan\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 meng\u00fc\u015f, nefir, ke\u015fk\u00fcl gibi e\u015fyalar g\u00f6r\u00fclmektedir (Atasoy, 2005, s. 15-16, 27). Cami el-siyer (TSM, H. 1230) yazmas\u0131n\u0131n 121a yapra\u011f\u0131nda Mevlana Celaleddin R\u00fbmi\u2019nin \u015eems ile kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131 sahnesi bulunmaktad\u0131r. Burada yer alan Mevlana Celaleddin R\u00fbmi at \u00fczerinde, c\u00fcbbesi, uzun sakal\u0131 ve b\u00fcy\u00fck sar\u0131\u011f\u0131 ile tasvir edilmi\u015ftir. \u015eems ise koyu kahverengi, destars\u0131z uzun k\u00fclah, bir kolunu giymemi\u015f iki ba\u011f ile \u00f6n\u00fc kapanan siyah h\u0131rkas\u0131, boynuna att\u0131\u011f\u0131 uzun beyaz Rid\u2019as\u0131, kula\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir meng\u00fc\u015f, boynunda as\u0131l\u0131 yuvarlak kolye ile tasvir edilmi\u015ftir ve ayaklar\u0131 \u00e7\u0131plakt\u0131r. Bu fig\u00fcrlerin etraf\u0131nda bir k\u0131sm\u0131 destarl\u0131, bir k\u0131sm\u0131 destars\u0131z sikke giyen \u00f6\u011frenciler bulunmaktad\u0131r. Bu sahnenin sol alt k\u00f6\u015fesinde gezgin bir dervi\u015f tasvir edilmi\u015ftir. Dervi\u015fin ba\u015f\u0131nda beyaz ba\u015fl\u0131k, ku\u015fa\u011f\u0131nda ke\u015fk\u00fcl, dizlerinin alt\u0131nda iki ba\u011f ve kolunda pazubent bulunmaktad\u0131r g\u00f6r\u00fclmektedir (Atasoy, 2005, s. 16). Ayr\u0131ca III. Murad D\u00f6nemi\u2019nden bahseden \u015eehin\u015fehname (TSM, B.200), 78a-79b sayfalar\u0131nda \u015eehzade Mehmed\u2019in s\u00fcnnet d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc dolay\u0131s\u0131yla Atmeydan\u0131\u2019nda yap\u0131lan \u015fenliklere gelen \u201cDervi\u015fler z\u00fcmresi ve Kalender f\u0131rkas\u0131n\u0131n huzura gelip zikre ba\u015flayarak hay\u0131r duada bulunmalar\u0131n\u0131 canland\u0131ran sahne\u201d yer almaktad\u0131r. Bu minyat\u00fcrlerde dilim dilim kenarl\u0131 ba\u015fl\u0131klar, tepede \u201cHu\u201d \u015feklinde sa\u00e7lar, s\u0131rtlara at\u0131lan postlar, sancaklar, ke\u015fk\u00fcller, nefirler, mazharlar, kud\u00fcmler ve ney \u00fcfleyen dervi\u015fler g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu kalabal\u0131\u011f\u0131n ortas\u0131nda bir karaca yer almaktad\u0131r (Atasoy, 2005, s. 17, 21). Mevlevili\u011fin Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlanan yazmalarda da yer almas\u0131 bu tarikat\u0131n saray \u00e7evresinde en \u00e7ok sevilen tarikat oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Fig\u00fcrl\u00fc \u00e7e\u015fme l\u00fcleleri, kap\u0131 tokmaklar\u0131, ah\u015fap kap\u0131 kanatlar\u0131 gibi mimari \u00f6\u011feler; dolap kapaklar\u0131, aynalar gibi g\u00fcndelik e\u015fyalar ve maden sanat\u0131nda da tarikatlara \u00f6zg\u00fc sembolleri g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 dini yap\u0131lar\u0131ndaki duvar resimlerinin de konular\u0131 i\u00e7erisinde yer alan tarikat sembolleri, \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda ayr\u0131 ba\u015fl\u0131klar halinde incelenmi\u015ftir. Bunlar\u0131n en \u00e7ok bilineni ke\u015fk\u00fcl ve teberlerdir.<\/p>\n\n\n\n Fars\u00e7a\u2019da \u201cFukara \u00e7ana\u011f\u0131\u201d anlam\u0131na gelen \u201cke\u015fk\u00fcl\u201d e \u201cke\u00e7k\u00fcl\u201d de denir. Ayr\u0131ca ke\u015fk\u00fcl \u201csadaka k\u00e2sesi\u201d ve \u201cdervi\u015f \u00e7ana\u011f\u0131\u201d olarak da bilinir. Hindistan cevizinin \u00fcst\u00fcn\u00fcn kesilmesi ve i\u00e7inin oyulmas\u0131yla olu\u015fur. \u00c7ana\u011f\u0131n iki ucunda halka bulunur ve kolay ta\u015f\u0131nabilmesi i\u00e7in halkalara zincir tak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ke\u015fk\u00fcl sadece Hindistan cevizinden de\u011fil, a\u011fa\u00e7tan, bak\u0131rdan, g\u00fcm\u00fc\u015ften ve di\u011fer madenlerden de yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Alt\u0131er, 2008, s. 104; Atasoy, 2000, s. 259; \u00c7evrimli, 2008, s. 307-308).<\/p>\n\n\n\n Ke\u015fk\u00fcl, gezgin dervi\u015flerin kulland\u0131\u011f\u0131, boynuna veya kemerine asarak bazen de elinde tutarak gezdi\u011fi kapt\u0131r. Dervi\u015fler bunu su kab\u0131, kova, bardak, ibrik ve matara, yiyece\u011fi i\u00e7in de ambar olarak ve dilenmek i\u00e7in kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Dervi\u015fler ilahiler ve mersiyeler okuyarak ke\u015fk\u00fcl\u00fc insanlara uzat\u0131p \u00f6yle dilenmi\u015fler ve burada toplad\u0131klar\u0131 e\u015fyalar\u0131 tekkeye getirmi\u015flerdir. Dervi\u015fler, ke\u015fk\u00fclleri olgunluklar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek ve kibirlerini yok etmek i\u00e7in dilenme arac\u0131 olarak kullanm\u0131\u015flard\u0131r (Alt\u0131er, 2008, s.102; Atasoy, 2000, s. 257, 259; \u00c7evrimli, 2008, s. 307, 309).<\/p>\n\n\n\n Atasoy (2000) ke\u015fk\u00fcl\u00fc \u015fu \u015fekilde tan\u0131mlamaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n \u201cKe\u015fk\u00fcl de bir \u00e7e\u015fit tarikat \u00e7ehizidir ki, Nuh\u2019un gemisine benzer. Ask\u0131 gibi zincirle as\u0131l\u0131r. Gezginci dervi\u015fler daima ellerinde ta\u015f\u0131rlar. Kendileri seb\u00fckdar, yani hem kendi, hem de y\u00fck\u00fc hafif oldu\u011fu i\u00e7in ke\u015fk\u00fcl onlara da\u011farc\u0131k yerine ge\u00e7er. \u0130\u00e7ine her ne olur ise koyarlar ve gerekti\u011finde \u201c\u015eeyen lillah\u201d (Allah r\u0131zas\u0131 i\u00e7in) diye hak dost ederler, yani dilenirler, el a\u00e7arlar.\u201d (s. 256).<\/p>\n\n\n\n Ke\u015fk\u00fcl\u00fc gemiye benzetmelerinin sebebi G\u00fcneydo\u011fu ve G\u00fcney Asya\u2019da s\u00f6ylenen menk\u0131belerde, bir dervi\u015fin ruhani \u00e2lemde \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yolculu\u011fun deniz yolculu\u011funa benzetilmesidir. Bundan dolay\u0131 ke\u015fk\u00fcl\u00fc gemi formuna en uygun materyal olan Hindistan cevizinden yapm\u0131\u015flard\u0131r (\u00c7evrimli, 2008, s. 308).<\/p>\n\n\n\n Ke\u015fk\u00fcller ayr\u0131ca derg\u00e2hlarda, yap\u0131lan ibadetlerden sonra i\u00e7ine \u015feker konularak meclisteki m\u00fcritlere ikram edilen tarikat e\u015fyas\u0131 olarak bilinir. Hindistan cevizinden, a\u011fa\u00e7tan, bak\u0131rdan, g\u00fcm\u00fc\u015ften ve di\u011fer madenler yap\u0131lan ke\u015fk\u00fcl\u00fcn \u00fczerine beyitler, s\u0131fatlar, ayetler ve hadisler kaz\u0131narak de\u011ferli sanat eseri haline getirilmi\u015ftir (Alt\u0131er, 2008, s.102; Atasoy, 2000, s. 257, 259; \u00c7evrimli, 2008, s. 308)<\/p>\n\n\n\n Ke\u015fk\u00fcl\u00fc; Bekta\u015filer, Kalenderiler, Rum Abdallar\u0131 ve \u00e7e\u015fitli tarikatlara ba\u011fl\u0131 dervi\u015fler kullanm\u0131\u015flard\u0131r (Tanman, 1993, s. 498).<\/p>\n\n\n\n Dini yap\u0131lar\u0131n duvar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ke\u015fk\u00fcl, genellikle di\u011fer tarikat e\u015fyalar\u0131 ile bir arada tasvir edilmi\u015ftir. \u00d6zellikle tebere as\u0131l\u0131 \u015fekilde tasvir edilen ke\u015fk\u00fcl, baz\u0131 yap\u0131larda da tarikat e\u015fyalar\u0131n\u0131n \u00fcst k\u0131sm\u0131nda as\u0131l\u0131 \u015fekilde verilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin; Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) kuzey duvar\u0131nda tebere as\u0131l\u0131 \u015fekilde tasvir edilen ke\u015fk\u00fcl tasviri yer almaktad\u0131r. Buradaki kompozisyonda \u00e7arpraz \u015fekilde duran iki teber aras\u0131ndaki ye\u015fil ipten bir ke\u015fk\u00fcl sarkmaktad\u0131r. Derince olan bu ke\u015fk\u00fcl\u00fcn i\u00e7inde iki s\u0131ra ye\u015fil yaprakl\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 \u015feftali oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir meyve ve \u00fczerinde tek bir elma durmaktad\u0131r. Ke\u015fk\u00fcl\u00fcn alt\u0131nda ve teberlerin saplar\u0131 aras\u0131nda, alttaki ku\u015fa\u011f\u0131n \u00fczerine serpi\u015ftirilmi\u015f \u015fematik salk\u0131m s\u00f6\u011f\u00fctler, selviler gibi a\u011fa\u00e7 motifleri i\u015flenmi\u015ftir (\u00c7al, 1993, s. 294-295) (Resim 264). Ayr\u0131ca burada, do\u011fu duvar\u0131ndaki panolar\u0131n birinde de tepeden sarkan bir zincire ba\u011fl\u0131 bir ke\u015fk\u00fcl tasviri bulunmaktad\u0131r (\u00c7al, 1993, s. 295) (Resim 265). Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Toraman) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) son cemaat yerinde ve Denizli, Baklan Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce) do\u011fu duvar\u0131nda yer alan ke\u015fk\u00fcl tasvirleri birbirleri ile benzerdir. Tarikat e\u015fyalar\u0131n\u0131n \u00fcst k\u0131s\u0131mda as\u0131l\u0131 \u015fekilde tasvir edilen ke\u015fk\u00fcller ile zincirleri aras\u0131nda Arap\u00e7a yaz\u0131 ile \u201cYa H\u00fb\u201d yazmaktad\u0131r (\u00c7akmak, 1994, s. 23; \u00c7akmak, 1995, s. 532) (Resim 91, 98).<\/p>\n\n\n\n Teber, sap\u0131 uzun a\u011fz\u0131 demir s\u00fcng\u00fcl\u00fc, a\u011fz\u0131 sap\u0131n\u0131n boyu hizas\u0131nda olan bir \u00e7e\u015fit baltad\u0131r. M\u00fcr\u015fidin izni ile dervi\u015f fukaralar\u0131n\u0131n eline tekbir ve g\u00fclbang okuyarak verilir. Dervi\u015flerin gezerken kendilerini korumak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 ayr\u0131ca Osmanl\u0131 ordusunda \u00fcst d\u00fczey g\u00f6revliler taraf\u0131ndan \u00fcst\u00fcnl\u00fck sembol\u00fc olarak kullan\u0131lan, kesici k\u0131sm\u0131 baltadan daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve hilal \u015feklinde olan bir sava\u015f aletidir. Sap k\u0131sm\u0131 ah\u015fap veya demirdendir fakat kullanan ki\u015finin \u00f6nemine g\u00f6re, g\u00f6vde k\u0131sm\u0131nda alt\u0131n veya g\u00fcm\u00fc\u015f, s\u00fcslemeli teberlerde bulunmaktad\u0131r. Dervi\u015f teberleri orduda kullan\u0131lanlara g\u00f6re daha hafiftir (Atasoy, 2000, s. 272, \u00c7evrimli, 2010, s. 39-40).<\/p>\n\n\n\n Teberler, \u0130ran, Memluk ve Osmanl\u0131 d\u00f6neminde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131\u2019da yap\u0131lanlara T\u00fcrk teberi denmektedir. \u0130ran yap\u0131m\u0131 olanlarda ba\u015fta Hz. Ali olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli insan fig\u00fcrleri yer almaktad\u0131r. 17. y\u00fczy\u0131la kadar Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde yayg\u0131n olan, daha sonralar\u0131 Rum Abdallar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Bekta\u015fi ve Rifaiyye tarikatlar\u0131na giren teber, dervi\u015flerin vazge\u00e7ilmez bir e\u015fyas\u0131 olmu\u015ftur. Bekta\u015fi tarikat\u0131na mensup olan yeni\u00e7eriler nedeniyle de Osmanl\u0131 ordusunun \u00f6nemli silahlar\u0131 aras\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r (\u00c7evrimli, 2010, s. 40; Tanman, 1993, s. 498).<\/p>\n\n\n\n Teberlerin \u00fczerinde zengin bir s\u00fcsleme g\u00f6r\u00fclmektedir. Kesici k\u0131sm\u0131n her iki y\u00fcz\u00fcnde de bitkisel motifler ortas\u0131nda madalyon i\u00e7inde Allah\u2019\u0131n s\u0131fatlar\u0131ndan olan Ya Allah, Ya Gaffar, Ya Kahhar, Ya Fettah, ayet ve hadisler, M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman veya geleneksel yaz\u0131lar yer almaktad\u0131r (\u00c7evrimli, 2010, s. 39).<\/p>\n\n\n\n Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l)kuzey duvar\u0131nda, giri\u015fin bat\u0131s\u0131nda, i\u015flemeli uzun saplar\u0131 panonun iki alt k\u00f6\u015fesinden ortaya do\u011fru \u00e7apraz olarak y\u00fckselen, \u00e7ift b\u0131\u00e7akl\u0131 iki teber vard\u0131r. Teberler, kesici k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n hemen alt\u0131nda ye\u015fil renkli bir ba\u011fla ba\u011flanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu ba\u011f\u0131n ortas\u0131ndan \u00e7\u0131kan iki ip, derince bir ke\u015fk\u00fcl\u00fc ta\u015f\u0131makta; ke\u015fk\u00fcl\u00fcn i\u00e7inde ise iki s\u0131ra ye\u015fil yaprakl\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 \u015feftali olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen meyve ve \u00fczerinde tek bir elma durmaktad\u0131r. Ke\u015fk\u00fcl\u00fcn alt\u0131nda ve teberlerin saplar\u0131 aras\u0131nda, alttaki ku\u015fa\u011f\u0131n \u00fczerine serpi\u015ftirilmi\u015f \u015fematik salk\u0131m s\u00f6\u011f\u00fctler, selviler gibi a\u011fa\u00e7 motifleri i\u015flenmi\u015ftir. Teberlerin m\u0131zrak ucu k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00fczerine iri bir k\u0131rm\u0131z\u0131 elma oturtulmu\u015ftur. Elman\u0131n hemen sa\u011f\u0131nda k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7i\u00e7ekli bir dal par\u00e7as\u0131 vard\u0131r. Solunda da ayn\u0131 dal par\u00e7as\u0131n\u0131n oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir (\u00c7al, 1993, s. 294-295) (Resim 264).<\/p>\n\n\n\n Nefir, seyahate \u00e7\u0131kan dervi\u015flerin bir k\u00f6ye veya konaklama yerine geldiklerinde \u00e7ald\u0131klar\u0131 borudur. Ayr\u0131ca vah\u015fi hayvanlar\u0131 \u00fcrk\u00fct\u00fcp ka\u00e7\u0131rmak i\u00e7in de kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bele veya g\u00f6\u011fse tak\u0131larak ta\u015f\u0131nan nefirler; manda, camus, su s\u0131\u011f\u0131r\u0131 ve \u00f6k\u00fcz boynuzundan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sur ve nafurun da denir. Yuf borusu olarak da bilinir (Atasoy, 2000, s. 254; I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131klar, 1999, s. 81). Kalenderiler buna liffer derler ve \u00e7arp\u0131k boynuz bi\u00e7imdedir, Bekta\u015filer ise luffar der ve vah\u015fi ke\u00e7iboynuzu bi\u00e7imindedir. Nefir, \u0130srafil\u2019 in borusuna da benzetilmektedir ve dervi\u015fleri bir \u015fey i\u00e7meye \u00e7a\u011f\u0131rmak i\u00e7in veya tehlikeyi haber vermek i\u00e7in \u201cYa Ved\u00fcd\u201d (Ey seven Allah) \u015feklinde \u00f6tt\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bilinmektedir (Atasoy, 2000, s. 256).<\/p>\n\n\n\n Nefir, Kadirilerden ba\u015fka b\u00fct\u00fcn tarikatlarda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tehlikeleri haber vermek ve dervi\u015fleri \u00e7a\u011f\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131lan bu boru, zamanla duvara as\u0131larak s\u00fcs g\u00f6revi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr (Atasoy, 2000, s. 254-255).<\/p>\n\n\n\n Nefir; ke\u015fk\u00fcl ve teber ile birlikte Kalenderiyye tarikat\u0131n\u0131n ve 14. y\u00fczy\u0131lda Anadolu\u2019da bunun bir t\u00fcrevi olan Rum Abdallar\u0131n\u0131n amblemi aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. (Tanman, 1993, s. 498).<\/p>\n\n\n\n Nefir, Osmanl\u0131 duvar resimlerinde de kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Ayd\u0131n, Kuyucak Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri g\u00fcney duvar\u0131nda tarikat e\u015fyalar\u0131 aras\u0131nda, m\u0131zrakla tesbih aras\u0131nda mavi renkli bir nefir tasviri bulunmaktad\u0131r (Resim 47). Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) son cemaat yerinin do\u011fu duvar\u0131nda da benzer bir \u015fekilde tasvir edilen nefir, siyah renklidir ve m\u0131zrak tasvirinin sa\u011f \u00fcst taraf\u0131nda yer al\u0131r (Resim 91). Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 yada birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce)do\u011fu duvar\u0131n\u0131n kuzeyinde tarikat e\u015fyalar\u0131 ile birlikte siyah renkli tasvir edilen nefir, mavi renkli bir teber ve turuncu renkli bir ba\u015fl\u0131k aras\u0131nda bulunmaktad\u0131r (Resim 98).<\/p>\n\n\n\n M\u00fctteka; Arap\u00e7a dayan\u0131lacak \u015fey demektir. Tahta ve demirden yap\u0131lm\u0131\u015f m\u00fctteka, dervi\u015f uyurken ba\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmesin diye dayan\u0131lacak bir \u00e7e\u015fit de\u011fnek anlam\u0131na gelmektedir. \u00c7ileye giren dervi\u015flerin uzan\u0131p yatmamas\u0131 i\u00e7in ba\u015f\u0131n\u0131 dayad\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa sapl\u0131 tarikat e\u015fyas\u0131d\u0131r. M\u00fcttekan\u0131n \u00fcst k\u0131sm\u0131 al\u0131n dayamak i\u00e7in hilal \u015feklinde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Foto\u011fraf 3). Uyumak gerekince, m\u00fcttekan\u0131n sivri ucu topra\u011fa saplan\u0131r, hilal \u015feklindeki k\u0131sm\u0131na ise al\u0131n dayanarak uyku an\u0131 ge\u00e7i\u015ftirilirdi (I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131klar, 1999, s. 99; \u00c7evrimli, 2012, s. 199; \u00c7\u0131tlak, 2014, s. 83).<\/p>\n\n\n\n Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) kuzey duvar\u0131nda, kap\u0131 taraf\u0131ndaki ikinci panoda bir m\u00fctteka tasviri bulunmaktad\u0131r. Panonun ortas\u0131nda tasvir edilmi\u015f m\u00fctteka \u00fczerinde bir dervi\u015f tac\u0131, soldaki kolunda ise doksandokuzluk bir tesbih as\u0131l\u0131 \u015fekilde durmaktad\u0131r. Tac\u0131n her iki yan\u0131nda birer \u00e7i\u00e7ekli dal par\u00e7as\u0131 yer almaktad\u0131r. Panonun zemininde ise \u015fematik a\u011fa\u00e7lar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (Resim 264). <\/p>\n\n\n\n Ta\u00e7, insanlar\u0131n her alanda sosyal \u00f6zelliklerini belirlemek i\u00e7in ba\u015flar\u0131na takt\u0131klar\u0131 simge niteli\u011finde bir ba\u015fl\u0131kt\u0131r. \u0130slamiyette ve tarikatlarda tac\u0131n kutsall\u0131\u011f\u0131, \u00f6nemi ve anlam\u0131n\u0131n Hz. Muhammed\u2019e ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Hz. Muhammed, Allah taraf\u0131ndan Mira\u00e7\u2019 a davet edildi\u011finde, Hz. Muhammed\u2019e Cebrail ile gelen \u00e7eyizin i\u00e7inde ba\u015fta gelen e\u015fya ta\u00e7t\u0131r (Atasoy, 2000, s. 155).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 d\u00f6neminde tarikat mensuplar\u0131n\u0131n da takt\u0131klar\u0131 ta\u00e7lar; ba\u015fl\u0131k, sikke, k\u00fclah, takke, fes, kalpak, serpu\u015f gibi adlarla an\u0131lmaktad\u0131r. Takke, ba\u015f\u0131n terini \u00e7ekmek ve kavuk \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman ba\u015f\u0131n \u00fc\u015f\u00fcmesini engellemek i\u00e7in ba\u015fl\u0131k alt\u0131na giyilen ve ince kuma\u015ftan yap\u0131lan bir ba\u015fl\u0131kt\u0131r. Destar ise ba\u015fa giyilen takke, fes gibi ba\u015fl\u0131klar\u0131n \u00fczerine sar\u0131l\u0131r ve sar\u0131k anlam\u0131na gelir (Muslu, 2008, s. 47). Tac\u0131n \u00fcst k\u0131sm\u0131na kubbe, ba\u015fa ge\u00e7en k\u0131sm\u0131na lenger denilmektedir (A\u011f\u0131rdemir, 2011, s. 368).<\/p>\n\n\n\n Ta\u00e7, etraf\u0131n\u0131 \u00e7evreleyen t\u00fclbentten olu\u015fur. T\u00fclbent; isabe, imfune, destar, fenru gibi isimler almaktad\u0131r. Taca sar\u0131lan t\u00fclbentin sarkan u\u00e7lar\u0131na da taylesan veya risale denmektedir. Taylesan\u0131n bele kadar sarkmas\u0131 ki\u015finin \u015feyh, bir kar\u0131\u015ftan az olmas\u0131 ise ki\u015finin dervi\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ayr\u0131ca beyaz sar\u0131k \u00fczerine konulan siyah ya da siyah-sar\u0131 \u00fczerine konulan beyaz t\u00fclbent par\u00e7as\u0131 da o ki\u015finin \u015feyh oldu\u011funu g\u00f6sterir (Muslu, 2008, s. 47).<\/p>\n\n\n\n Ta\u00e7, d\u00f6rt kap\u0131y\u0131 ifade eder. Bunlar \u015feriat, tarikat, marifet ve hakikat kap\u0131lar\u0131d\u0131r. Tac\u0131n dilimi ibadeti yenilemeyi, astar\u0131 nuru, pamu\u011fu s\u0131rr\u0131, kubbesi velayeti, ba\u015fa konmas\u0131 hayat\u0131, yere konmas\u0131 ise \u00f6l\u00fcm\u00fc temsil etmektedir. Ayr\u0131ca ta\u00e7, olgunla\u015fmay\u0131 sembolize eder. Ta\u00e7 giyen bir tarikat ehlinin; cehaleti, isyan\u0131, nefsin arzular\u0131n\u0131, h\u0131rs\u0131 ve tamahk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131, d\u00fcnya sevgisini, \u015fehveti, kibri, eziyet ve zarar vermeyi, cimrili\u011fi, kazaya itiraz\u0131 ve gafleti b\u0131rakmas\u0131 gerekir (Muslu, 2008, s. 48).<\/p>\n\n\n\n Tac\u0131n, ki\u015filerin ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131 tarikatlar\u0131, tarikatlardaki mevkilerini, derecelerini belirleyen bir anlam\u0131 vard\u0131r. Tarikat ehli ta\u00e7 giyerken, \u015feriat ehli kavuk giymi\u015ftir. Ayr\u0131ca bu ba\u015fl\u0131klar \u015fekline ve dilimlerine g\u00f6re de anlamlar i\u00e7ermektedirler. (Aksel, 2015, s. 40; Atasoy, 2000, s. 155). Ta\u00e7lar, dilimli (terkli) ve dilimsiz (terksiz) olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r. Dilimli ta\u00e7lar; iki dilim ile yirmi sekiz dilim aras\u0131nda de\u011fi\u015fir. Dilimsiz ta\u00e7lar Mevlevilik, Halvetiye\u2019nin G\u00fcl\u015feni kolunun ve Bayramiye\u2019nin Himmetiye kolunun sembol\u00fcd\u00fcr (Muslu, 2008, s. 48).<\/p>\n\n\n\n Sadece Mevleviler, giydikleri ba\u015fl\u0131k i\u00e7in sikke tabirini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Mevlevi sikkesi d\u00fcz, tek par\u00e7adan olu\u015fan, bal rengi veya beyaz, gittik\u00e7e darla\u015fan fakat sivrilmeyen, dilimsiz, bir kar\u0131\u015f d\u00f6rt parmak uzunlu\u011funda, iki katl\u0131 ve d\u00f6vme y\u00fcnden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mevleviler giydi\u011fi taca ve sikkeye destar saramaz. Destar\u0131 yaln\u0131z Baba veya Mevlevi \u015feyhi sarabilir. Mevlevi \u015feyhlerinin Peygamber soyundan gelenleri ye\u015fil, halifeler ise koyu mor destar yani sar\u0131k sararlar (A\u011f\u0131rdemir, 2011, s. 368).<\/p>\n\n\n\n Mevleviler yukar\u0131 do\u011fru ince uzun, Bekta\u015filer ise on iki dilimli daha k\u0131sa ba\u015fl\u0131klar kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bekta\u015fi ta\u00e7lar\u0131; Elif\u00ee Ta\u00e7, Horasan\u00ee Elif\u00ee Ta\u00e7, H\u00fcseyni Ta\u00e7, Kalender\u00ee Ta\u00e7 ve Ethem\u00ee Ta\u00e7 olmak \u00fczere be\u015fe ayr\u0131l\u0131r. Bekta\u015fi halifeleri ta\u00e7lar\u0131na siyah destar sarm\u0131\u015flar ve Elifi ta\u00e7 giymi\u015flerdir (A\u011f\u0131rdemir, 2011, s. 368-369).<\/p>\n\n\n\n Bekta\u015filikte yola giden erkeklere tekbirlenerek, arakiye denilen ve \u201cter emen\u201d anlam\u0131na gelen beyaz patiska kuma\u015ftan yap\u0131lm\u0131\u015f ba\u015fl\u0131klar giydirilmi\u015ftir. E\u011fer ki\u015fi dervi\u015f olursa ise on iki dilimli tac\u0131 tekbirle, arakiyenin \u00fczerine giydirilmektedir. Bu arakiye tac\u0131n i\u00e7ine konulur u\u00e7lar\u0131ndan hafif\u00e7e d\u0131\u015far\u0131 k\u0131vr\u0131larak dikilir (A\u011f\u0131rdemir, 2011, s. 371).<\/p>\n\n\n\n Di\u011fer tarikatlardan Rufai, Kadiri, Sa\u2019di ta\u00e7lar\u0131 da on iki terklidir ancak lenger k\u0131s\u0131mlar\u0131 d\u00fcz ve y\u00fcnden, ayr\u0131ca diki\u015fsizdir. Rufailer, bu diki\u015fsiz yere siyah, Bedeviler k\u0131rm\u0131z\u0131, Kadiriler ye\u015fil, Sa\u2019diler ise beyaz sar\u0131k sarmaktad\u0131rlar. Kadirilerin \u00fcst taraf\u0131 sivri, tepesinde m\u00fch\u00fcr olmayan, \u00fczeri nak\u0131\u015flarla bezenmi\u015f, alt\u0131 koyun y\u00fcn\u00fcyle \u00e7evrelenmi\u015f \u201cm\u00fcjg\u00e2nl\u0131 (kirpikli) ta\u00e7\u201d dedikleri ta\u00e7lar\u0131 da bulunmaktad\u0131r. Nak\u015fibendilerin tac\u0131 ise diki\u015flidir (A\u011f\u0131rdemir, 2011, s. 368-369).<\/p>\n\n\n\n Tarikatlar taraf\u0131ndan kutsal say\u0131lan ta\u00e7lar ya da Mevlevi tarikat\u0131ndaki dal sikke gibi serpu\u015flar tekke sanat\u0131nda \u00e7o\u011funlukla kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tarikat yap\u0131lar\u0131nda; kitabe, alem, tavan g\u00f6be\u011fi, korkuluk babas\u0131 gibi yerlerde, mezar ta\u015flar\u0131nda, tarikat b\u00fcy\u00fcklerinin adlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren hat levhalar\u0131nda ve tezhipte g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca bir sehpan\u0131n \u00fczerinde kompozisyonun merkezinde tasvir edilen ta\u00e7lar\u0131n \u00e7evresi tarikatlara ait di\u011fer e\u015fyalarla donat\u0131larak tarikat armalar\u0131n\u0131 meydana getirmi\u015flerdir (Tanman, 1993, s. 496).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinde de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ta\u00e7lar genellikle Mevlevi ve Bekta\u015fi ta\u00e7lar\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra resimlerde di\u011fer tarikatlara ait ta\u00e7lar da yer almaktad\u0131r. Tokat\u2019 taki yap\u0131larda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ta\u00e7 tasvirleri olduk\u00e7a farkl\u0131 \u015fekilde betimlenmi\u015ftir. Tokat, \u015eeyh Nasreddin (Nusret) T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) bat\u0131 cephedesinde yer alan dervi\u015f tac\u0131, \u00fcstten C k\u0131vr\u0131mlar\u0131 ile bir kemer kavisi halinde birle\u015ftirilmi\u015f, saplar\u0131 birbirine bakan ters d\u00f6nm\u00fc\u015f ba\u015fa\u015fa\u011f\u0131 iki bastona benzer \u015fekil aras\u0131nda C motifinden zincire ba\u011fl\u0131 \u015fekilde tasvir edilmi\u015ftir. Buradaki dervi\u015f tac\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 renklidir. Sikkenin alt\u0131nda yelpazeye benzer yaprakl\u0131 bir a\u011fa\u00e7, yanlarda iki\u015fer tane selvi resmedilmi\u015ftir (\u00c7al, 1987, s. 436) (Resim 253-254). G\u00fcney duvar\u0131nda yer alan Mekke \u015eehri kompozisyonunun iki taraf\u0131nda, bu kompozisyona do\u011fru e\u011fik \u015fekilde duran alt\u0131\u015far tane dervi\u015f tac\u0131 bulunmaktad\u0131r. Kompozisyonun sol taraftaki ba\u015fl\u0131klar\u0131n tepesinde d\u00fc\u011fmeleri vard\u0131r ve buradaki ba\u015fl\u0131klardan sa\u011f ba\u015ftan ikincisi \u00fczerine destar\u0131 bulunmaktad\u0131r (Resim 258). Mevlevi sikkelerine benzeyen bu ba\u015fl\u0131klar\u0131n hangi tarikata ait oldu\u011fu bilinmemektedir. Ancak \u015eeyh Nasreddin\u2019in Bekta\u015fi \u015feyhi olmas\u0131 ve buna benzer ba\u015fl\u0131klar\u0131n Bekta\u015filerde de g\u00f6r\u00fclmesi, Bekta\u015fi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Ba\u015fl\u0131klar beyaz zemin \u00fczerine mavi tonlar\u0131 ile boyanm\u0131\u015ft\u0131r (\u00c7al, 1987, s. 438). Ayr\u0131ca bu yap\u0131da, do\u011fu duvar\u0131ndaki kemer al\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda, \u015fehir manzaras\u0131 ile kitabe aras\u0131nda dilimli bir Bekta\u015fi tac\u0131, kuzey duvar\u0131ndaki saat tasvirinin yan\u0131nda da mavi p\u00fcsk\u00fcll\u00fc iki fes yer almaktad\u0131r (\u00c7al, 1987, s. 440-441) (Resim 256).<\/p>\n\n\n\n Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) kuzey duvar\u0131nda, kap\u0131 taraf\u0131ndaki ikinci panodaki dervi\u015f tac\u0131 m\u00fctteka \u00fczerinde yer almaktad\u0131r. M\u00fcttekan\u0131n kollar\u0131ndan soldakinde doksandokuzluk bir tesbih as\u0131l\u0131d\u0131r. Tac\u0131n her iki yan\u0131nda u\u00e7lar\u0131 tac\u0131n tepesine do\u011fru uzanm\u0131\u015f birer \u00e7i\u00e7ekli dal par\u00e7as\u0131 yerle\u015ftirilmi\u015ftir. Panonun zemininde yine \u015fematik a\u011fa\u00e7lar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (\u00c7al, 1993, s. 295) (Resim 264). Bu yap\u0131da, bat\u0131 duvar\u0131nda da iki ucundan tavana ba\u011fl\u0131 barutluk \u00fczerinde bir b\u00f6rk tasviri vard\u0131r. B\u00f6rk\u00fcn yan\u0131nda \u201cTac-\u0131 Hilal\u201d yazmaktad\u0131r. Bunun hangi tarikata ait oldu\u011fu belli de\u011fildir (\u00c7al, 1993, s. 296) (Resim 266).<\/p>\n\n\n\n Denizli ve \u00e7evresindeki yap\u0131larda g\u00f6r\u00fclen ta\u00e7 tasvirleri de dervi\u015f e\u015fyalar\u0131 ile birlikte ve \u00e7o\u011funlukla tesbihin ortas\u0131nda tasvir edilmi\u015ftir. Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri g\u00fcney duvar\u0131ndaki \u00fcst k\u0131s\u0131mda yer alan Mevlevi tac\u0131 (sikke) destar\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 ve mavi renklidir. Bu ta\u00e7 tesbihin ortas\u0131nda tasvir edilmi\u015ftir (C\u00f6mertler Aktu\u011f ve Pekta\u015f, 2016, s. 14) (Resim 47). Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami\u2019nde (H. 1300 \/ M. 1884) de ta\u00e7 tespihin ortas\u0131nda tasvir edilmi\u015ftir. Son cemaat yerinin do\u011fu duvar\u0131nda yer alan ta\u00e7 tasvirinin tepesinde sar\u0131 ve ye\u015fil renklerden olu\u015fan \u00e7i\u00e7ekler bulunmaktad\u0131r (Resim 91). Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7y\u0131l \u00f6nce)do\u011fu duvar\u0131n\u0131n kuzeyindeki bir panoda bir grup tarikat e\u015fyas\u0131 aras\u0131nda turuncu renkli, d\u00f6rt terkli bir ba\u015fl\u0131k oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir tasvir yer almaktad\u0131r. Ayr\u0131ca burada iki tane daha ba\u015fl\u0131k vard\u0131r. Burdaki pano mahfilden dolay\u0131 ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f panonun yar\u0131s\u0131 \u00fcst k\u0131s\u0131mda, yar\u0131s\u0131 alt k\u0131s\u0131mda kalm\u0131\u015ft\u0131r (Resim 99-100).<\/p>\n\n\n\n \u0130stanbul, Galata Mevlevihanesi Kudretullah Efendi T\u00fcrbesi\u2019ni (19. y\u00fczy\u0131l) \u00f6rten tekne tonozun i\u00e7inde, sehpa \u00fczerinde duran Mevlevi tac\u0131 tasviri bulunmaktad\u0131r. Bu kompozisyonun arka plan\u0131nda selvili manzara yer almaktad\u0131r (Resim 143).<\/p>\n\n\n\n S\u00f6zl\u00fckte \u201csuda h\u0131zla y\u00fcz\u00fcp mesafe almak\u201d anlam\u0131ndaki sebh (sibaha) k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcreyen tesbih, terim olarak Allah\u2019\u0131 her t\u00fcrl\u00fc eksiklikten ve O\u2019nun y\u00fcceli\u011fi ile ba\u011fda\u015famayacak her t\u00fcrl\u00fc nitelikten tenzih etmek anlam\u0131na gelmektedir (Yurdag\u00fcr, 2011, s. 528; \u00dcnal, 2012, s. 164). Tesbihler Allah\u2019a a\u015fk\u0131 ve sabr\u0131 sembolize eder (B\u00fclb\u00fcl, 2015, s. 209). Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in bir\u00e7ok ayetinde[21]<\/a> ge\u00e7en tesbih kelimesi Allah\u2019\u0131 zikretmenin yan\u0131nda, bir\u00e7ok dinde ibadet amac\u0131yla ve zikir[22]<\/a> arac\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Bozkurt, 2011, s. 530).<\/p>\n\n\n\n \u0130slamiyet\u2019in ilk d\u00f6nemlerinde hurma ve zeytin \u00e7ekirdekleri, \u00e7ak\u0131l ta\u015flar\u0131 ve d\u00fc\u011f\u00fcm at\u0131lm\u0131\u015f ipler kullan\u0131lm\u0131\u015f, \u0130slamiyet\u2019in \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc y\u00fczy\u0131l\u0131ndan sonra kutsal yerlerin, Kerbela, Kud\u00fcs ve K\u00e2be topraklar\u0131n\u0131n \u00e7amuru yuvarlan\u0131p delinerek \u201ct\u00fcrbat\u201d ad\u0131 verilen ilk dua taneleri olu\u015fturulmu\u015ftur (Tekin, 2014, s. 1012-1013).<\/p>\n\n\n\n M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 tesbihler 33, 99, 500, 1000 ve 5000\u2019lik olarak \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermektedir. 99\u2019luklar genelikle cami ve evlerde, 500\u2019l\u00fck ve 1000\u2019likler ise tekkelerde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n taneleri normal tesbih taneleri b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde oldu\u011fu gibi \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck olanlar\u0131 da vard\u0131r (Bozkurt, 2011, s. 530). Tekke tespihleri iri taneli olup b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerine g\u00f6re 500\u2019l\u00fck veya 1000\u2019lik olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Tekkelerde dervi\u015fler \u0130sm-i Celal zikri i\u00e7in halka olup diz\u00fcst\u00fc yere otururlar ve tesbihi halkaya yayarlard\u0131. \u00d6nce \u015feyh, \u0130smi Cel\u00e2l \u00e7eker ve tesbih tanesini yan\u0131ndaki dervi\u015fe iletir, o da ayn\u0131 \u015fekilde bir sonrakine ileterek tesbih halka i\u00e7inde \u00e7evrilirdi. Ayr\u0131ca derg\u00e2hlarda haylaz \u00e7ocuklar usland\u0131r\u0131lmak i\u00e7in \u015feyh taraf\u0131ndan tespihten ge\u00e7irilirlerdi (I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131klar, 1999, s. 133). 500\u2019l\u00fck ve 1000\u2019lik zikir tesbihleri vefat etti\u011finde \u015feyhin sandukas\u0131na as\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Bozkurt, 2011, s. 530).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz tesbih tasvirleri tarikat e\u015fyalar\u0131 ile bir arada resmedilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin; Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) kuzey duvar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen tesbih ise doksandokuzluk bir tesbihtir ve m\u00fcttekan\u0131n kollar\u0131ndan soldakinde as\u0131l\u0131 \u015fekilde betimlenmi\u015ftir. Bu m\u00fctekkan\u0131n kollar\u0131 \u00fczerinde bir dervi\u015f sikkesi yer almaktad\u0131r (Resim 264).<\/p>\n\n\n\n Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri g\u00fcney duvar\u0131nda ve Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) son cemaat yeri do\u011fu duvar\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz tesbih tasvirleri ortas\u0131nda dervi\u015f tac\u0131 bulunmaktad\u0131r(Resim 47, 91).<\/p>\n\n\n\n Heybe ya da \u00e7anta dervi\u015flerin bellerine ba\u011flad\u0131klar\u0131 kemere tak\u0131lmaktad\u0131r. Cilbent olarak adland\u0131r\u0131lan bu \u00e7anta; sahtiyan, yani ke\u00e7i derisinden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dervi\u015f \u00e7eyizi oldu\u011fundan ismine cilbend ad\u0131 verilmi\u015ftir. Meyan bend olanlar, yani kemer ba\u011flam\u0131\u015f olanlar kemerlerine cilbend tak\u0131p i\u00e7erisine tarak, makas, \u00e7ak\u0131, ak\u00e7e, i\u011fne, iplik gibi gerekli e\u015fyalar\u0131n\u0131 koyarlar. Cilbendi \u00e7o\u011funlukla Bekta\u015fi dervi\u015fleri kullanm\u0131\u015ft\u0131r (Atasoy, 2000, s. 256).<\/p>\n\n\n\n Kemer; h\u0131rka ve ta\u00e7 gibi tarikat ehlinin hangi tarikata ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren unsurlardan biridir. Kemer-i Gayret (Gayret Kemeri), Elif Nemed, \u015eedd-i \u015eerif, Kanberiyye, T\u0131\u011fbend, Paliheng ve Meyanbeste (Kemerbend) gibi isimler almaktad\u0131r (Atasoy, 2000, s. 240-243). Kemer, Mira\u00e7\u2019ta Hz. Muhammed\u2019e Cebrail aleyhisselam taraf\u0131ndan tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan tarikat ehli taraf\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r (\u00d6gke, 2014, s. 61). Hz. Ali\u2019nin gazaya giderken on yedi erkek evlad\u0131na kemer ku\u015fat\u0131p cenge soktu\u011funa inand\u0131klar\u0131 ve kendilerine de ona ba\u011flad\u0131klar\u0131 i\u00e7in kemer Bekta\u015filerce kutsal say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Atasoy, 2000, s. 56).<\/p>\n\n\n\n Bekta\u015fi ve Mevlevi tarikatlar\u0131nda ku\u015fan\u0131lan \u00e7uka, y\u00fcn dokuma ve ke\u00e7eden yap\u0131lm\u0131\u015f, Elif Nemed (Elfe Nemed) olarak bilinen dervi\u015f kemerinin s\u00f6zl\u00fck anlam\u0131 ke\u00e7e-dostluk demektir. Bu kemer bele \u00fc\u00e7 kere dolan\u0131r. Bir ucuna bir \u015ferit tutturulmu\u015ftur. Bu \u015feridin ucunda da Habbe, yani ceviz kadar hakik ta\u015f\u0131ndan d\u00fc\u011fme vard\u0131r. Elif Nemed, Hz. Muhammed\u2019in, Hz. Ali\u2019ye verdi\u011fi at\u0131 D\u00fcld\u00fcl\u2019e bakan k\u00f6lesi Kanber\u2019in, dervi\u015f fakirlerine hediye etti\u011fi bir bel ku\u015fa\u011f\u0131d\u0131r. Asl\u0131 kutsal D\u00fcld\u00fcl\u2019\u00fcn ke\u00e7eden yap\u0131lm\u0131\u015f kolan\u0131d\u0131r. Kanber, D\u00fcld\u00fcl\u2019 \u00fcn e\u011ferini \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 zaman D\u00fcld\u00fcl\u2019\u00fcn kolan\u0131n\u0131, kendi beline sarard\u0131. Elif Nemed de, D\u00fcld\u00fcl\u2019\u00fcn kolan\u0131na benzetilerek tarikat ehlinin beline ba\u011flad\u0131\u011f\u0131 ku\u015fakt\u0131r ve Kanber\u2019in s\u00fcnnetine i\u015farettir (Atasoy, 2000, s. 237-238). Ayr\u0131ca Elif Nemed Mevleviler\u2019in tennure \u00fczerine sard\u0131klar\u0131 kemer olarak da bilinmektedir. Nemed \u201cke\u00e7e\u201d, elif\u00ee ise \u201celif\u201d gibi oldu\u011fu i\u00e7in, \u201celif gibi ke\u00e7e\u201d anlam\u0131na gelen Elifi Nemed ismi verilmi\u015ftir. Y\u00fcnden yap\u0131lan ve \u00fc\u00e7 veya yedi dolam \u015feridi ile bele sar\u0131lan bu kemerin tarikata girilirken dervi\u015fin beline m\u00fcr\u015fid taraf\u0131ndan sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Dervi\u015fin \u201cgirdi\u011fi bu yolda devaml\u0131 kalmaya s\u00f6z veri\u015fi\u201d anlam\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r (Atasoy, 2000, s. 239).<\/p>\n\n\n\n Kadiriler\u2019in bellerine ba\u011flad\u0131klar\u0131 kemere de \u201celif-lam-end\u201d denmektedir. Bu kemer d\u00f6rt parmak kadar eninde ve bir bu\u00e7uk ar\u015f\u0131n uzunlu\u011funda, bir \u015feritle \u00e7evrili bir kuma\u015ftan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve \u015feridin kuma\u015f\u0131ndan bir uzant\u0131 kemeri v\u00fccudun etraf\u0131na dolamaktad\u0131r (Atasoy, 2000, s. 239) (Foto\u011fraf 1). Gayret kemeri olarak adland\u0131r\u0131lan bu kemer onalt\u0131 halkas\u0131, d\u00f6rt \u00e7engeli ve kendisiyle yirmibir par\u00e7adan olu\u015fur. Fatiha s\u00fbresinin yirmi bir harfine denk gelmesi, gayret kemerinin Fatiha\u2019n\u0131n s\u0131rr\u0131n\u0131 i\u015faret eder (Erhan, 2004, s. 43; \u00d6gke, 2014, s. 62). \u0130\u015flemeli gayret kemerinde ise yirmi bir par\u00e7aya kemer \u00fczerindeki yedi adet i\u015fleme yani yedi ismin nuru eklenmi\u015ftir. Kemer ba\u011flamak, hizmete bel ba\u011flamak anlam\u0131na gelir, en b\u00fcy\u00fck hizmet ise nefisle sava\u015fmakt\u0131r. Nefis, yedi ba\u015fl\u0131, yedi g\u00f6zl\u00fc, yedi elli, yedi ayakl\u0131 olarak tarif edilir ve toplam\u0131, i\u015flemeli kemerdeki yirmi sekiz par\u00e7aya denktir. Dolay\u0131s\u0131yla bu kemer, nefisle giri\u015filen yirmi sekiz cihada i\u015faret eder (\u00d6gke, 2014, s. 62).<\/p>\n\n\n\n K\u0131l\u0131\u00e7; g\u00fcc\u00fcn, h\u00e2kimiyetin, adaletin, cesaret ve yi\u011fitli\u011fin, ihanet ve yok etmenin sembol\u00fcd\u00fcr. B\u0131\u00e7ak motifinin anlam\u0131 gibi herhangi bir \u015feyi b\u00f6lme ve ay\u0131rmaya (beden ve ruhun, cennet ve yerin, insan\u0131n cennetten ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n vs.), erkekli\u011fe (ve erkeklik organ\u0131na), akl\u0131n etki g\u00fcc\u00fcne, do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7lere h\u00fckmetme ve \u015feytanlara (k\u00f6t\u00fc varl\u0131klara) kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131 kazanmaya i\u015faret eder. Ayr\u0131ca k\u0131l\u0131\u00e7, \u0130slamiyette insan\u0131n kendi nefsine (veya \u015feytana) ve k\u00e2firlere kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc kutsal sava\u015f\u0131n (cihat) da sembol\u00fcd\u00fcr (Kulaz ve \u0130git, 2018, s. 313).<\/p>\n\n\n\n K\u0131l\u0131\u00e7, Alevi ve Bekta\u015filerde Hz. Muhammed taraf\u0131ndan Hz. Ali\u2019ye hediye edilen Z\u00fclfikar adl\u0131 k\u0131l\u0131c\u0131 temsil etti\u011fi i\u00e7in de \u00f6nemlidir (Kulaz ve \u0130git, 2018, s. 313). S\u00f6zl\u00fckte \u201csahip\u201d anlam\u0131ndaki zu ile \u201comurga, bo\u011fum\u201d anlam\u0131na gelen fekar kelimelerinden olu\u015fan Z\u00fclfikar\u2019 \u0131n iki taraf\u0131 keskin, ortas\u0131 yivlidir (\u00d6z, 2013, s. 213).<\/p>\n\n\n\n Konya, Bozk\u0131r, Hisarl\u0131k (Asarl\u0131k) Cami\u2019nde (H. 1282 \/ M. 1865) de, son cemaat yerinde ve bat\u0131 duvar\u0131nda yer alan k\u0131l\u0131\u00e7 tasvirleri, tabanca, t\u00fcfek, barutluk, heybe gibi tasvirlerle birlikte yer almaktad\u0131r (Resim 168-169).<\/p>\n\n\n\n \u0130zmir, K\u0131lc\u0131zade Mehmet A\u011fa Cami\u2019nde (H. 1226 \/ M. 1811) do\u011fu cephesinde yer alan k\u0131l\u0131\u00e7 tasviri de k\u0131n\u0131 i\u00e7inde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131l\u0131\u00e7 burada as\u0131l\u0131 \u015fekilde durmaktad\u0131r ve sallanan iki topuzu vard\u0131r. Olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck boyutlu yap\u0131lan tasvirde, k\u0131l\u0131c\u0131n alt taraf\u0131nda \u00e7i\u00e7ek demeti yer almaktad\u0131r (Kuyulu, 1994, s. 148) (Resim 156).<\/p>\n\n\n\n Tokat, Zile, Ye\u015filce K\u00f6y\u00fc \u015eeyh Eyl\u00fck T\u00fcrbesi (14. y\u00fczy\u0131l) kuzey duvar\u0131nda k\u0131nlar i\u00e7inde iki k\u0131l\u0131\u00e7 tasviri bulunmaktad\u0131r. \u00c7apraz \u015fekilde duran k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n k\u0131nlar\u0131 pastel sar\u0131 renkli ve \u00fczerleri i\u015flemelidir. K\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n kesi\u015fti\u011fi yerden a\u015fa\u011f\u0131 iki tu\u011f sallanmaktad\u0131r. K\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n aras\u0131nda ve zeminde \u015fematik a\u011fa\u00e7lar tekrar edilmi\u015ftir. Duvara sonradan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan eski harfli yaz\u0131lar silinmi\u015ftir. Sadece k\u0131l\u0131\u00e7lardan bat\u0131dakinin yan\u0131nda \u201c\u015eim\u015fir\u201d (k\u0131l\u0131\u00e7) kelimesi yazmaktad\u0131r. K\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n saplar\u0131 aras\u0131nda ince uzun bir vazo boyun hizas\u0131nda iki kolla tutulmakta, bu kollar \u00fcstte birle\u015ferek panonun tepesine ba\u011flanmaktad\u0131r (\u00c7al, 1993, s. 295) (Resim 263).<\/p>\n\n\n\n Rufai tarikat\u0131nda g\u00f6r\u00fclen burhan g\u00f6stermek; \u201cate\u015f ile oynama, kor halindeki ate\u015fi avu\u00e7lar\u0131na alma, k\u0131zg\u0131n sa\u00e7tan tas\u0131 ba\u015fa ge\u00e7irme, kor haline getirilmi\u015f, g\u00fcl denen demiri yalama, s\u0131cak f\u0131r\u0131na girme veya \u015fi\u015f, k\u0131l\u0131\u00e7 g\u00fcrz gibi \u00e7e\u015fitli aletleri v\u00fccuda sokmak veya akrep, y\u0131lan gibi hayvanlarla oynamak\u201d<\/em> gibi hareketlerden olu\u015fmaktad\u0131r (Atasoy, 2000, s. 137). Bu i\u015f i\u00e7in ince ve k\u0131sa \u015fi\u015flerin yan\u0131 s\u0131ra meydan aynas\u0131 denilen ucu topuzlu ve zincirli daha b\u00fcy\u00fck \u015fi\u015fler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Foto\u011fraf 2). Meydan aynalar\u0131, zikir yap\u0131lan tevhidhanenin zemininde topa\u00e7 gibi d\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcr, vecde gelen dervi\u015f bunlardan birini alarak v\u00fccudunun kar\u0131n k\u0131sm\u0131na ve yana\u011f\u0131na saplard\u0131 (I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131k, 1999, s. 109).<\/p>\n\n\n\n Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce)do\u011fu duvar\u0131n\u0131n kuzeyindeki bir panoda yer alan bir grup tarikat e\u015fyas\u0131 tasviri aras\u0131nda mavi renkli, bir topun etraf\u0131nda salk\u0131mlar\u0131 ve alt\u0131nda m\u0131zrak \u015feklinde k\u0131sa sap\u0131 olan bir obje bulunmaktad\u0131r. Bu bir meydan aynas\u0131 olmal\u0131d\u0131r. M\u0131zrak ve teberin ortas\u0131nda tasvir edilmi\u015ftir (Resim 98).<\/p>\n\n\n\n Elde tutulan ince ve uzun bir de\u011fnek olan asa, mems\u00fck ve kazib gibi isimler de almaktad\u0131r. De\u011fne\u011fin boyu kullanan kimsenin omuzlar\u0131ndan d\u00f6rt parmak yukar\u0131 da olmal\u0131d\u0131r. \u00c7ugan, m\u00fctteka, muayyin, \u015fe\u015fper, zerdeste, ke\u015f\u015fa\u011f, deste \u00e7up, nize ve teber gibi aletlerin hepsi tarikat ehli ve halk taraf\u0131ndan asa gibi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Atasoy, 2000, s. 269). Ayr\u0131ca m\u0131zrak da dervi\u015fler taraf\u0131ndan asa olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[23]<\/a>. M\u0131zrak, teber gibi gazi dervi\u015flerin alametleri aras\u0131nda yer almaktad\u0131r (Tanman, 1994, s. 151).<\/p>\n\n\n\n Hz. \u0130brahim, Hz. Musa ve Hz. Muhammed asa ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 ve asa ta\u015f\u0131mak Hz. Muhammed\u2019in s\u00fcnneti oldu\u011fu i\u00e7in mutasavv\u0131flar aras\u0131nda asa ile dola\u015fmak bir gelenek halini alm\u0131\u015ft\u0131r (I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131klar, 1999, s. 89; K\u00fc\u00e7\u00fcka\u015f\u00e7\u0131, 2014, s. 33). Bir \u015feyhe teberr\u00fcken asa vermek, onu vekil k\u0131lmak anlam\u0131na da gelmektedir (I\u015f\u0131n ve \u00d6zpalab\u0131y\u0131klar, 1999, s. 89).<\/p>\n\n\n\n Atasoy (2000) asa ile ilgili \u015fu bilgilere yer vermi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n \u201cAsaya dayanmak g\u00fczel bir adet ve berde toplanm\u0131\u015f oldu. Sonra Musa Peygamber geldi\u011finde, Allah\u2019\u0131n emriyle \u015eit Peygamber Adem\u2019 in asas\u0131n\u0131, Musa Peygambere verdi. Musa da o asa ile her ne murad eder ise o olurdu. Firavunu o asa ile helak etmi\u015ftir. \u00d6nce asa kullanmak Adem\u2019 den s\u00fcnnettir. \u201cHz. Peygamber\u2019in asas\u0131 Hurma a\u011fac\u0131, Ac\u0131badem ve Hezaren\u2019dir ki gar\u011f\u0131 (karg\u0131) ve s\u00fcng\u00fc mamul ettikleri a\u011fa\u00e7t\u0131r. Bir cins asas\u0131 daha vard\u0131 ki \u00e7evgan ve l\u00fccceve memsuk tabir olunur. Boyu g\u00f6\u011fse kadar idi ve ba\u015f\u0131, e\u011fri idi. Hz. Peygamber asa de\u011fne\u011finin elden eksik edilmemesini tenbih etmi\u015ftir. Asa ve m\u00fctteka kullanmak Hz. Peygamber\u2019in s\u00fcnneti olmu\u015ftur.\u201d (s. 269, 271).<\/p>\n\n\n\n En eski silah t\u00fcrlerinden olan ve av aleti olarak kullan\u0131lan m\u0131zrak, ayn\u0131 zamanda Araplar taraf\u0131ndan k\u0131zg\u0131n \u00e7\u00f6l g\u00fcne\u015finden korunmak i\u00e7in g\u00f6lgelik olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Terzi, 2005, s. 3). Bunun yan\u0131 s\u0131ra tarikat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131 olan m\u0131zrak, teber gibi gazi dervi\u015flerin alametleri aras\u0131nda yer almaktad\u0131r ve gezgin dervi\u015fler taraf\u0131ndan asa olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Tanman, 1994, s. 151; G\u00f6kbulut, 2014, s. 64).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 duvar resimlerinde tarikat e\u015fyalar\u0131 aras\u0131nda resmedilen m\u0131zrak tasvirlerinin 19. y\u00fczy\u0131l \u00f6rnekleri Ayd\u0131n, Kuyucak, Kayran K\u00f6y\u00fc Cami (19. y\u00fczy\u0131l) son cemaat yeri g\u00fcney duvar\u0131nda, Denizli, Akk\u00f6y, Belenard\u0131\u00e7 (Torapan) K\u00f6y\u00fc Cami (H. 1300 \/ M. 1884) son cemaat yeri do\u011fu duvar\u0131nda ve Denizli, Baklan, Bo\u011fazi\u00e7i Kasabas\u0131 Eski Cami (H. 1188 \/ M. 1774-1775 ya da birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce)do\u011fu duvar\u0131ndag\u00f6r\u00fclmektedir (Resim 47, 91, 98).<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrk\u00e7e \u201csan\u00e7mak\u201d fiilinden t\u00fcredi\u011fi belirtilen sancak kelimesi \u201cbayrak ve tu\u011f gibi \u00f6zellikle topra\u011fa dikilen, bir an\u0131t\u0131n veya geminin \u00fcst\u00fcnde devaml\u0131 dalgalanan ve sembolik anlam\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir flama; Fars\u00e7ada \u201cni\u015fan, alem, ba\u015fl\u0131k; ku\u015faklar \u00fczerinde onlar\u0131 tutturmak i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00fcsl\u00fc i\u011fne\u201d anlam\u0131na gelmektedir (G\u00fcnd\u00fcz\u00f6z, 2018, s. 163). Arap\u00e7a bir isim olan, ayn\u0131 zamanda raye ve liva kelimelerinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u201cbayrak\u201d kelimesinin genel ve T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan sancak, ordular\u0131n temsil ettikleri devletin simgesi olarak kulland\u0131klar\u0131 bayra\u011f\u0131n ad\u0131d\u0131r. T\u00fcrklerde sancak kelimesi askeri literat\u00fcrlerde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca sancak, Sancak-\u0131 \u015eerif gibi isimler alm\u0131\u015ft\u0131r (Soysal, 2010, s.211).<\/p>\n\n\n\n Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde s\u0131k\u00e7a kullan\u0131lan ve \u00f6nemli bir yere sahip olan Sancak-\u0131 \u015eerif, Hz. Muhammed\u2019in ve \u0130slam\u2019\u0131n alametlerinden rengi siyah ve ismi \u201cUkab\u201d olan, kare \u015feklindeki bayrakt\u0131r (Soysal, 2010, s. 221). Ukab, Osmanl\u0131\u2019 ya ge\u00e7ince halifeli\u011fin alemi olmu\u015ftur. \u0130lk defa III. Mehmet taraf\u0131ndan E\u011fri seferine g\u00f6t\u00fcr\u00fclen Ukab, sonras\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131lan pek \u00e7ok seferde de yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yans\u0131ra \u0130stanbul\u2019da \u00e7\u0131kan ayaklanmalarda ya Bab\u00fcssade \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r ya da Sultan Ahmed Cami minberine as\u0131l\u0131rd\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar, onun alt\u0131nda toplanmaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Liva-i Saadet, Alem-i \u015eerif olarak adland\u0131r\u0131lan Sancak-\u0131 \u015eerif, Liva\u00fc\u2019l Hamd\u2019\u0131n d\u00fcnyadaki yans\u0131mas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (\u00d6gke, 2014, s. 44).<\/p>\n\n\n\n Tasavvuf k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde de b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan sancak, tarikat\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyan en \u00f6nemli temsili unsurlardan biri olarak kabul edilmektedir (G\u00fcnd\u00fcz\u00f6z, 2018, s. 171). Temel dayana\u011f\u0131n\u0131 Hz. Muhammed\u2019in uygulamalar\u0131ndan alan sancak, her tekkenin kendi varl\u0131k ve \u00f6zelli\u011fini ortaya koyan bir unsur olarak i\u015flev g\u00f6rmektedir. Tekkede kullan\u0131lan sancak, alem ya da tu\u011f, bir y\u00f6n\u00fcyle tarikat mensuplar\u0131n\u0131n di\u011fer tasavvufi topluluklardan ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta ve bunun yan\u0131 s\u0131ra tekkenin kendisi i\u00e7inde \u015fekillendirdi\u011fi kimli\u011fini yans\u0131tmaktad\u0131r. Sancak, dervi\u015f \u00e7eyizinin en \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r (G\u00fcnd\u00fcz\u00f6z, 2018, s. 163-164).<\/p>\n\n\n\n Tarikat ehlinin yani bir tarikata mensup olan herkesin, mah\u015fer g\u00fcn\u00fc kendi pirinin sanca\u011f\u0131 alt\u0131nda toplanaca\u011f\u0131 ve o sancak alt\u0131nda Liva\u2019\u00fcl-Hamd\u2019a ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131na inan\u0131lmaktad\u0131r (\u00d6gke, 2014, s. 44). Bekta\u015filikte sancak kutsal e\u015fyalar aras\u0131nda yer almaktad\u0131r (Atasoy, 2000, s. 56). Ayr\u0131ca tarikatlarda \u015feyhlere ait olan sancaklar bir nevi davet i\u015fareti olmu\u015flard\u0131r. \u015eeyh birisini veya halk\u0131 davet edece\u011fi zaman sanca\u011f\u0131n\u0131 bulundu\u011fu yerin \u00fcst\u00fcne dikerek \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r (G\u00fcler, 2018, s. 358). Tekkelerde mihrab\u0131n iki yan\u0131na sancak as\u0131lmas\u0131, Allah\u2019a ula\u015fma yolunda bu yola girenlere kap\u0131lar\u0131n bir bir a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 simgelemektedir (\u00d6gke, 2014, s. 44).<\/p>\n\n\n\n Tarikat sancaklar\u0131 \u00fczerinde Kelime-i Tevhid, \u00e7o\u011funlukla Fetih S\u00fbresinden ayetler, d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck kutup olan Aktab-\u0131 Erbaa\u2019n\u0131n[24]<\/a> ve tarikat pirinin isimleri, z\u00fclfikar, hilal, m\u00fchr-i g\u00fcl, pen\u00e7e-i al-i aba gibi semboller yer almaktad\u0131r (\u00d6gke, 2014, s.44). Ayr\u0131ca sancaklar\u0131n tepesinde yer alan alemler de o tarikat\u0131n simgelerini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Mevlevi alemlerinde, Mevlevi sikkesi ve Mevlana\u2019n\u0131n ismi; Bekta\u015fi alemlerinde ise Z\u00fclfikar\u2019\u0131n tasviri, Fatma ana eli motifi ve \u201cAllah-Muhammed-Ali\u201d, on iki imam ve Hz. Ali isimleri yer almaktad\u0131r (G\u00fcler, 2018, s.364).<\/p>\n\n\n\n<\/a>ABSTRACT<\/h1>\n\n\n\n
<\/a>KISALTMALAR<\/h1>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
<\/a>G\u0130R\u0130\u015e<\/h1>\n\n\n\n
<\/a>ARA\u015eTIRMANIN KONUSU<\/h2>\n\n\n\n
<\/a>ARA\u015eTIRMANIN AMACI VE \u00d6NEM\u0130<\/h2>\n\n\n\n
<\/a>ARA\u015eTIRMANIN Y\u00d6NTEM\u0130<\/h2>\n\n\n\n
\n
<\/a>ARA\u015eTIRMA VE YAYINLAR<\/h2>\n\n\n\n
<\/a>KAPSAM VE SINIRLILIKLAR<\/h2>\n\n\n\n
<\/a>KAR\u015eILA\u015eILAN G\u00dc\u00c7L\u00dcKLER<\/h2>\n\n\n\n
<\/a><\/a>1. 18. VE 19. Y\u00dcZYIL OSMANLI DUVAR RES\u0130MLER\u0130 VE D\u0130N DI\u015eI YAPILARDA DUVAR RESM\u0130 GELENE\u011e\u0130<\/h1>\n\n\n\n
\n
\n
\n
<\/a><\/a>2. 19. Y\u00dcZYIL OSMANLI D\u0130N\u0130 YAPILARINDA DUVAR RES\u0130MLER\u0130<\/h1>\n\n\n\n
\n
<\/a>2.1. SEMBOL\u0130K TASV\u0130RLER<\/h2>\n\n\n\n
<\/a>2.1.1. Dini Konulu Semboller<\/h3>\n\n\n\n
<\/a>2.1.1.1. Cennet \u2013 Cehennem<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.2. Terazi (Mizan[16]<\/strong><\/a>)<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.3. Makas<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.4. \u00c7ark\u0131felek<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.5. M\u00fchr-\u00fc S\u00fcleyman<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.6. Kandil<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.1.7. \u015eamdan<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.8. Mushaf Kab\u0131<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.1.9. G\u00fcne\u015f, Ay ve Y\u0131ld\u0131z<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2. Tarikat Sembolleri<\/h3>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.1. Ke\u015fk\u00fcl<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.2. Teber<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.3. Nefir<\/h4>\n\n\n\n
<\/a>2.1.2.4. M\u00fctteka<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.5. Ta\u00e7<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.6. Tesbih<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.7. Heybe (Cilbend)<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.8. Kemer<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.9. K\u0131l\u0131\u00e7<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.10. Meydan Aynas\u0131<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.11. Asa<\/h4>\n\n\n\n
\n
<\/a><\/a>2.1.2.12. M\u0131zrak<\/h4>\n\n\n\n
<\/a><\/a>2.1.2.13. Sancak<\/h4>\n\n\n\n